بعضى دگر گفتند : جواب آن است كه ، * ( بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، دليل مىكند بر او ، و التّقدير : * ( وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ ) * ، ما الأمر على ما قالوا ، * ( بَلِ الَّذِينَ ) * . اين قول قتاده است . فرّاء و زجّاج گفتند : جواب قسم « كم » است ، و التّقدير : لكم اهلكنا . لام بيفگندند لطول الكلام ، و مثله قوله : قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها ، ( 1 ) و التّقدير ، لقد افلح . و بعضى دگر گفتند : جواب قسم است ( 2 ) كه گفت : إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ ( 3 ) ، با آن كه بعيد است از اوّل كلام .
آنگه اضراب كرد از اين و گفت : * ( بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ ) * ، بل كافران در عزت و حميّت و عصيان و مشاقّهاند . و « عزّت » ، منعت باشد از سر قدرت . و شقاق ، مشاقّت باشد و مفارقت كه اين در شقّى باشد و او شقّى ( 4 ) ، يعنى ، ايشان در جانبىاند و رسول در جانبى .
* ( كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ ) * ، گفت بر سبيل وعظ و تذكر ( 5 ) و بلاغ حجّت :
بس كه ما هلاك كرديم پيش ايشان ( 6 ) امّتان را . * ( مِنْ ) * اوّل ابتداى غايت است ، و دوّم ، تبيين . * ( فَنادَوْا ) * ، ندا كردند بر سبيل استغاثه و فرياد خواستن ( 7 ) . * ( وَلاتَ حِينَ مَناصٍ ) * ، و نبود وقت گريختن و خلاص . امّا ، * ( لاتَ ) * ، در او خلاف كردند ، بعضى گفتند : اصل ( 8 ) او « لا » بوده است ، « تا » در او زيادت كردند ، چنان كه [ در ثمّ و ] ( 9 ) ثمّت ، و ربّ و ربّت . قال ابو زبيد الطَّائى ( 10 ) :
طلبوا اصلحنا ( 11 ) و لات اوان
فاجبنا ان ليس حين بقاء
لات اوان بالجرّ ، قال الزّجّاج رواية المبرّد [ بالرّفع ] ( 12 ) و روى ايضا بالجرّ . و قيل بنى على الكسر . و قال آخر :
تذكّر حبّ ليلى لات حينا
و امسى الشّيب قد قطع القرينا
هامش
( 1 ) - سورهء شمس ( 91 ) آيهء 9 .
( 2 ) - آج ، لب : آن است كه .
( 3 ) - سورهء ص ( 38 ) آيهء 64 .
( 4 ) - دا : آن در شقى ، آج ، لب : او در شقى .
( 5 ) - دا ، آب : تذكير .
( 6 ) - دا : پيش از ايشان .
( 7 ) - دا ، آج ، لب : خواستند .
( 8 ) - آج ، لب : اجمل .
( 9 ) - اساس و آب افتادگى دارد ، از دا ، افزوده شد .
( 10 ) - دا ، آج ، لب افزوده : شعر .
( 11 ) - دا : صلحنا .
( 12 ) - اساس و آب افتادگى دارد ، از دا ، افزوده شد .