فعال ( 1 ) ، بناى مبالغت باشد در فعيل ، قالوا : طويل و طوال و كبير و كبار و عجيب و عجاب ، و سكّين حديد و حداد [ و انشدا الفرّاء ( 2 ) :
يسمعها لاهه الكبار
و قال آخر ، شعر :
نحن بذلنا دونها الضّرابا
انّا وجدنا ماءها طيّابا
اراد فى غاية الطَّيب . و قال العبّاس بن مرداس ، شعر :
تغدو به شلهبة سراعه
اى ، سريعة جدّا . ] ( 3 ) و در شاذ ابو عبد الرّحمن السّلمى و عيسى بن عمر خواندند :
عجّاب ، بتشديد ، و اين بليغتر باشد از عجاب . قال اللَّه تعالى : وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً ( 4 ) ، پس چنان است كه اصل فعيل باشد ، پس فعال ، پس فعّال . و انشد الفرّاء :
و اثرت ادلاجى على ليل حرّة
هضيم الحشا حسّانة المتجرّد
و انشد ابو حاتم :
جاؤا بصيد عجيب ( 5 ) من العجب
ابيرق العينين طوّال الذّنب
* ( وَانْطَلَقَ الْمَلأُ مِنْهُمْ ) * ، برفتند اين ( 6 ) جماعت اشراف چون وليد مغيره و ابو جهل هشام و ابىّ [ و ] ( 7 ) اميّه پسران خلف جمحى ( 8 ) ، و عمير بن وهب و عتبه و شيبه - پسران ربيعه - و عاص بن وائل و جماعتى بسيار كه نزديك ابو طالب شدند به شكايت رسول - عليه السّلام . چون رسول ايشان را دعوت كرد با كلمت شهادت ، گفتند : * ( أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا ) * ، و التّقدير فقالوا : أن امشوا . گفتند يك ديگر را كه : به روى و صبر كنى بر دين خدايان خود ( 9 ) . * ( إِنَّ هذا لَشَيْءٌ يُرادُ ) * ، در « هذا » خلاف كردند كه اشارت به چيست :
بعضى گفتند : اشارت به آن است كه گفت : * ( وَاصْبِرُوا ) * ، به صبر است ، گفتند :
به روى صبر كنى بر خدايان خود ، اين ( 10 ) كارى است كه از ما چنين مىخواهند ، يعنى ،
هامش
( 1 ) - لب : فعل .
( 2 ) - آج ، لب ، افزوده : شعر .
( 3 ) - اساس و آب ، ندارد ، از دا آورده شد .
( 4 ) - سورهء نوح ( 71 ) آيهء 22 .
( 5 ) - دا : عجب .
( 6 ) - دا : آن .
( 7 ) - اساس : ندارد ، از دا ، افزوده شد .
( 8 ) - دا : الجمحى .
( 9 ) - دا : بر خدايان خود صبر كنى .
( 10 ) - دا ، آج ، لب : كه اين .