* ( ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ ) * ، گفت پس از آن ايشان را بر آن درخت و آن طعام و آن اكله شربهاى ( 1 ) باشد آميخته از حميم . و « شوب » آميختن باشد ، و شىء مشوب ، اذا كان غير خالص . و « حميم » آبى باشد گرم و حرارت او به حدّ سوختن ( 2 ) . گفت اهل دوزخ بر سر آن طعام از اين شراب حميم ( 3 ) خورند .
* ( ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الْجَحِيمِ ) * ، آنگه مرجع ايشان با دوزخ بود .
گفتند : « ثمّ » اين جا به معنى واو عطف است . چه اين كه گفت همه پس از آن باشد كه به دوزخ شوند و اين طعام و شراب در دوزخ خورند ، پس اين جا « ثمّ » لايق ( 4 ) نباشد . يك وجه اين است . و وجه ديگر آن كه روا بود كه اين طعام در جايى و دركهاى خورند كه آن را « جحيم » خوانند . باز چون خورنده ( 5 ) باشند ايشان را با جحيم برند . و مرجع و مردّ ايشان با آن بود . و گفتند : « ثمّ » به معنى « قبل » است ، التّقدير : و قبل ( 6 ) ذلك مرجعهم لالى الجحيم ، و قال الشّاعر ( 7 ) [ 72 - پ ] :
انّ من ساد ثمّ ساد ابوه
ثمّ قد ساد قبل ذلك جدّه
و اين وجه ضعيفتر است چه غرض ( 8 ) شاعر نه قبل است ( 9 ) ، ترتيب پايهء سيادت است كه اوّل بايد كه او سيّد باشد كه اصل اوست در مفخر . آنگه فخر او به سيادت پدر باشد آنگه به سيادت جدّ . و چندان كه بر بالا مىرود در باب فخر به درجه كمتر باشد و اگر چه در روزگار مقدّم باشد .
* ( إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ ) * ، آنگه حق تعالى باز نمود كه اينان مقلَّداناند . چون پدر خود را ضالّ و گمراه يافتند اينان بر اثر ايشان مىروند و مىشتابند . و الاهراع ، الإسراع .
يقال : اهرع فى كذا و أهطع و اسرع بمعنى .
* ( وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الأَوَّلِينَ ) * ، گفت پيش ايشان بيشترين نخستينيان ( 10 ) ضالّ
هامش
( 1 ) - اساس : شربهءى ، آج ، لب : شربتى .
( 2 ) - آج ، لب : به حدّى كه سوزد .
( 3 ) - آج ، لب : و حميم .
( 4 ) - آج ، لب : آن جا لايق .
( 5 ) - دا ، آج ، لب : خورده .
( 6 ) - دا ، آج ، لب : و قيل .
( 7 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : شعر .
( 8 ) - آج ، لب : قول .
( 9 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : غرض .
( 10 ) - آج ، لب : نخستيان .