و گمراه بودند نه آن است كه اين در حقّ اينان است ، بل بيشتر اهل روزگار مقدّم ضالّ و گمراه بودند و مقيم بر كفر .
* ( وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ ) * ، و ما در ميان ايشان پيغامبران فرستاديم ( 1 ) . بنگر تا كجا رسيد از هلاك و عذاب . « منذر » فاعل باشد ، يعنى ترساننده . و « منذر » مفعول به ( 2 ) بود آن كه او را بترسانند . و در اين بنا فرق ميان فاعل و مفعول كسره و فتحهء عين الفعل بود كسره فاعل را ، و فتحه مفعول به را .
* ( إِلَّا عِبادَ اللَّه الْمُخْلَصِينَ ) * ، الَّا بندگانى ( 3 ) مؤمن ، خالص كرده ايمان ايشان را . آنگه طرفى قصّهء نوح آغاز كرد ، گفت :
* ( وَلَقَدْ نادانا نُوحٌ ) * ، نوح ما را ندا كرد . و مثله قوله : . . . إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَه ( 4 ) . . .
و ندا و دعاى او اين بود كه : . . . أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ ( 5 ) ، گفت : من مغلوبم مرا غلبه كردند ( 6 ) ، انتقام كش براى من . آنگه گفت : * ( فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ ) * ، ما نيك ( 7 ) اجابت كنندهايم او را .
و مخصوص بالمدح حذف كرد لدلالة الكلام عليه و التّقدير : فلنعم المجيبون نحن . و مانند اين بسيار است .
* ( وَنَجَّيْناه وَأَهْلَه مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ ) * ، او را و اهل او را از غم و اندوه بزرگ برهانيديم . و اصل نجات رفع ( 8 ) باشد از عذاب و مكاره . و اشتقاقه من نجوة الأرض و هو المكان المرتفع . و الاستنجاء ، رفع ( 9 ) الحدث . و النّجا ، السّرعة ، لأنّه رفع ( 10 ) فى السّير . و آن غم عظيم باتفاق غرق ( 11 ) بود .
* ( وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَه هُمُ الْباقِينَ ) * ، و چون كافران را هلاك كرديم ( 12 ) فرزندان نوح را در زمين خليفه كرد و زمين به ايشان داد پس طوفان . و او را سه پسر بود : سام و حام و يافث .
سام [ پدر ] ( 13 ) عرب بود و پدر پارسيان و روميان ، و حام پدر سياهان بود از مشرق تا به مغرب ،
هامش
( 1 ) - آج ، لب ، افزوده : فانظر ، تو بنگر يا محمّد و انديشه كن تا عاقبت آنان كه ما به ايشان پيغمبر فرستاديم .
( 2 ) - آج ، لب : مفعول .
( 3 ) - لب : بندگان .
( 4 ) - سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 76 .
( 5 ) - سورهء قمر ( 54 ) آيهء 10 .
( 6 ) - آج ، لب : كردهاند .
( 7 ) - آج ، لب : اينك .
( 8 ) - دا ، آب : دفع .
( 10 - 9 ) - آب : دفع .
( 11 ) - دا ، آج ، لب : غم غرق .
( 12 ) - دا ، آج ، لب : كرد .
( 13 ) - اساس با خطى ديگر افزوده است . آب : سام عرب بود .