مفسّران دو قول گفتند فى قوله : * ( مِنْ مَرْقَدِنا ) * ، يكى آن است كه عبد اللَّه عبّاس گفت و ابىّ كعب و قتاده كه : اين قول آن كس گويد كه او را بين النّفختين » عذاب نكرده باشند . آن مرگ بنزديك او ، چون خوابى باشد ، براى اين گور را خوابگاه خوانند . و قول دوم آن است كه : چون عذاب دوزخ بينند آنچه در گور ديده باشند از عذاب ايشان ، آن را بمنزلت خواب دانند ، و قولهم : * ( هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ ) * ، اين آن است كه خداى وعده داد و پيغامبران راست گفتند ، يعنى آنچه ما را گفتند از حديث قيامت و بعث و نشور ، اين اقرارى است كه ايشان را سود ندارد ، براى آن كه در وقت الجا باشد .
* ( إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ) * ، گفت : اين نيست الَّا يك آواز يعنى نفخ سهام ( 2 ) .
* ( فَإِذا [ هُمْ ] جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ ) * ، « اذا » مفاجات است ، چون ايشان جمله نزديك ما حاضر باشند .
آنگه گفت : * ( فَالْيَوْمَ ) * ، امروز ، يعنى روز قيامت ، * ( لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً ) * ، بر هيچ كس ظلم نكنند و هيچ حقّى از كسى باز نگيرند و نقصان نكنند . * ( وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * ، [ 59 - ر ] و جزا نكنند شما را الَّا به آنچه كرده باشى ، و محلّ « ما » نصب است به آن كه مفعول دوّم جزاء است ، يقال ما جزيت الَّا خيرا .
* ( إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ ) * ، گفت : اهل بهشت امروز در شغلى باشند از لهو و طرب . نافع و ابن كثير و ابو عمرو به سكون « غين » خواندند ، و ديگران به ضمّ « غين » ، و هر دو لغت است ، كالسّحت و السّحت ، و الخلق [ و الخلق ] ( 3 ) و الجبن [ و الجبن ] ( 4 ) .
مفسّران در « شغل » ( 5 ) خلاف كردند ، عبد اللَّه عبّاس گفت : اقتضاض ( 6 ) الأبكار ، دختران ( 7 ) دوشيزگى بردن است . ابو سعيد خدرى روايت كرد كه رسول - عليه السّلام - گفت : هر گه كه اهل بهشت خلوت كنند با اهل خود به هر نوبت او را بكر يابند .
كلبى و ثمالى گفتند : يعنى در شغلى باشند از عذاب اهل دوزخ ، يعنى ايشان از آن
هامش
( 1 ) - آج ، لب : بين النّفخين .
( 2 ) - آج ، لب : سيوم .
( 3 ) - اساس : ندارد ، از دا ، افزوده شد .
( 4 ) - اساس : و الجبن معا ، به قياس با نسخهء دا ، افزوده شد .
( 5 ) - دا ، آج ، لب : در اين شغل .
( 6 ) - آج ، لب : افتضاض .
( 7 ) - دا ، آج ، لب : دختران را .