اصحاب رسول است ، و بعضى گفتند : كلام خداست .
* ( وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ ) * ، آنگه حكايت كرد از گفتار منكران بعث و گفت ، مىگويند اين كافران كه : كى خواهد بودن اين وعدهء قيام ساعه ( 1 ) اگر شما كه مسلمانانى در اين وعده راست گويى .
آنگه به جواب ايشان گفت : * ( ما يَنْظُرُونَ ) * ( 2 ) ، ايشان انتظار نمىكنند ( 3 ) الَّا يك آواز را ، و آن دميدن اسرافيل بود در صور . * ( تَأْخُذُهُمْ ) * ، بگيرد ايشان را آن صيحه ناگاه . * ( وَهُمْ ) * « واو » حال راست . * ( يَخِصِّمُونَ ) * ، و ايشان خصومت مىكنند با يك ديگر . و قرّا در اين كلمه خلاف كردند : ابو جعفر و نافع نيز به روايت ورش خواندند به « خا » ى ساكن و « صاد » مشدّد ، و اين قراءت پسنديده نيست ، براى آن كه جمع ساكنين است ، لا على حدّه . و ابو عمرو به اختلاس حركت « خا » خواند ، و ابن عامر و عاصم و كسائى به فتح « يا » و كسر « خا » و تشديد « صاد » ، و حمزه به فتح « يا » و اسكان « خا » و تخفيف « صاد » من بناء الثّلاثى .
و بر قراءت آن كه « صاد » مشدّد خواندند ( 4 ) ، اصل او « يختصمون » بوده است « تا » را قلب كردند با « صاد » ، پس از آن كه ساكن كردند ، و آنگه در « صاد » ادغام كردند . و آن كه « خا » ساكن خواند براى آن كه او در اصل ساكن بوده است . و آن كه مفتوح خواند نقل كرد حركت « تا » با او . و آن كه مكسور ( 5 ) خواند ، اتبع الكسرة الكسرة ، كما قالوا : يهدّى .
و در خصومت ايشان دو قول گفتند : يكى آن كه معنى آن است كه نفخ صور و صيحهء او ناگاه به ايشان آيد چنان كه ايشان در ميان معاملات و خصومات باشند . و قول ديگر آن كه : صيحة اوّل به ايشان آيد ، و ايشان در نفخ دوّم خلاف مىكنند و خصومت مىكنند . و قول اوّل معتمدتر است از دو وجه را ( 6 ) :
يكى لقوله : * ( فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً ) * ، گفت : نتوانند تا وصيّت كنند . و اين معنى آن است كه ايشان را ناگاه گيرند و با وصايت نگذارند . دگر آن كه آن حالت الجا
هامش
( 1 ) - دا ، آج ، لب : ساعت .
( 2 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : اى ما ينتظرون .
( 3 ) - آج ، لب : نمىكشند .
( 4 ) - دا : خواند ، آج ، لب : خوانده .
( 5 ) - اساس : مسكون ، به قياس ، با نسخهء دا ، تصحيح شد .
( 6 ) - دا : از دو وجه .