* ( حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً ذا عَذابٍ شَدِيدٍ ) * ، تا بر ايشان گشاديم درى خداوند عذاب سخت . عبد اللَّه عبّاس گفت كه : در ( 1 ) عذاب قتل روز بدر است . مجاهد گفت : قحط است . جبّائى گفت : عذاب دوزخ است . * ( إِذا هُمْ فِيه مُبْلِسُونَ ) * ، « اذا » مفاجات است ، كه بنگرى ايشان در آن عذاب نوميد باشند .
آنگه تقريع و ملامت كرد ايشان را به تذكير ( 2 ) نعمتهاى خود بر ايشان ، گفت :
* ( وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ ) * ، و آن خداست كه بيافريد شما را گوشها و چشمها و دلها كه آلت شنيدنى و ديدنى و دانستنى ( 3 ) است . * ( قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ ) * ، « ما » مصدرى است ، و نصب « قليلا » بر حال است ، در حالى كه شما او را شكر اندك كردى ( 4 ) ، و قلَّت شكر شما او را حمل نكرد براى آن ( 5 ) كه نعمت از شما باز گيرد .
* ( وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ ) * ، و او آن خداست كه شما را بيافريد در زمين .
و الذّرء الخلق ، يقال : ذرأ اللَّه الخلق و برأهم و انشأهم و فطرهم و خلقهم و ابدعهم و ابتذعهم ، بمعنى . * ( وَإِلَيْه تُحْشَرُونَ ) * ، و حشر شما با او خواهد بودن ، و مرجع و مآب با اوست در آخرت براى جزا .
* ( وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ ) * ، او آن خداست كه احيا و امانت كند ، بميراند زندگان را و زنده كند مردگان را . و اختلاف شب و روز ، يعنى آمد و شد ايشان .
گفتند : اختلاف ايشان در لون - كه اين روشن است او ( 6 ) تاريك - او راست و به فرمان اوست . * ( أَ فَلا تَعْقِلُونَ ) * ، عاقل نهايد شما و خرد ندارى ، يعنى كه با كسى مانيد كه خرد ندارد از قلَّت تفكّر .
آنگه گفت : اين هيچ نيست ، * ( بَلْ قالُوا ) * ، اينان همان ( 7 ) گفتند كه آنان كه پيش اينان بودند .
* ( قالُوا أَ إِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً ) * ، گفتند : چون ما بميريم و خاك شويم و استخوان
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : گفت اين در .
( 2 ) . آج : تذكّر .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : شنيدن و ديدن و دانستن .
( 4 ) . آج ، لب ، آل : اندك گوييد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : بر آن .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : است و آن .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : همين .