و نوحه منتشر كنى .
آنگه وصف ( 1 ) شاعران كرد گفت : * ( أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ ، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ ) * ، نبينى كه ايشان در هر وادى سر در نهند ؟ يقال : هام على وجهه اذا جاز و سار على غير قصد ، سر در نهند در ( 2 ) راه و بى راه مىرود .
عبد اللَّه عبّاس گفت : معنى آن است كه در هر لغوى خوض كنند . و « هيم در وادى » كنايت است از آن كه در هر طريقتى ( 3 ) خوض كنند از انواع شعر چون : مدح و هجو و غزل و وصف و تشبيه و مبالغت ، و اين قول مجاهد است . قتاده گفت : قومى را به باطل مدح كنند و گروهى را به ناواجب شتم كنند و چيزهايى ( 4 ) گويند كه ندانند .
آنگه استثنا كرد از ايشان شاعران مؤمنان را ، گفت : * ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * ، گفت : الَّا آنان كه مؤمن باشند و عمل صالح كنند و ذكر خداى بسيار كنند [ و انتقام كشند از ] ( 5 ) گروهى كه بر ايشان ظلم كرده باشند ، يعنى اگر كسى ايشان را هجو كرده باشد ( 6 ) جواب دهند ( 7 ) از آن كه : الشّر بالشّر و البادى اظلم ، و منه
قوله - عليه السّلام : المسبّان ( 8 ) ما قالا فعلى البادي ما لم يعتد ( 9 ) المظلوم
، گفت : اين دو دشنام دهنده هر چه گويند و بال آن ، آن راست ( 10 ) كه ابتدا كند مادام تا مظلوم از حدّ بنرود ( 11 ) ، و ابو العيناء بر اين منهاج گفت اين بيتها - شعر :
اذا [ أنا ] ( 12 ) لم امدح على الخير اهله
و لم ( 13 ) الم الجنس ( 14 ) اللئيم المذمّما
ففيم عرفت ( 15 ) الخير و الشّرّ باسمه
و شقّ لى اللَّه المسامع و الفما [ 160 - ر ]
و ابن الرّومى هم اين معنى مراعات كرد در اين بيتها كه گفت - شعر :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها آن .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : بر .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : طريقى .
( 4 ) . آط : چيز ، آب ، آج ، لب ، آز ، آل ، مش : چيزى ، مه : چيزها .
( 12 - 5 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 6 ) . آط ، آب ، آز ، مش : كرده بود .
( 7 ) . آج ، لب ، آل : دادند .
( 8 ) . چاپ شعرانى : المتسابّان .
( 9 ) . مش : يتعد .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : و بال بر آن است .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها بجز مش : بنبرد ، مش : نببرد .
( 13 ) . اساس : فلم ، به قياس با نسخهء آط ، و اتفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 14 ) . چاپ شعرانى ( 8 / 370 ) : النّكس .
( 15 ) . اساس : عدوت ، به قياس با نسخه آط و اتفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .