* ( وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ، و گويند ايشان را : كجايند آنان كه شما ايشان را مىپرستيدى بدون خداى تعالى ، امروز شما را فرياد مى ( 1 ) رسند و يارى مى ( 2 ) كنند و يا انتصاف ( 3 ) و انتقام مىكشند ؟
* ( فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ ) * ( 4 ) ، به سر در آرند ( 5 ) ايشان را در دوزخ ، و نيز غاويان را يعنى كافران ( 6 ) . عبد اللَّه عبّاس گفت : « جمعوا » ، ايشان را جمع كنند ( 7 ) در دوزخ . مقاتل گفت : « قذفوا » ، در اندازند ايشان را . و اصل « كبكبوا » ، « كبّوا » بوده است ، « كاف » را مكرّر بكردهاند [ و به جاى يك ، « با » بنهادهاند لاستثقال ثلاث باءات لأنّ الحرف المشدّد كحرفان ] ( 8 ) ، و اين را مضاعف رباعى خوانند ، و مثله نهنهة ( 9 ) و ريح صرصر . * ( وَالْغاوُونَ ) * ، و جاهلان را ، گفتند و مراد شياطينند .
* ( وَجُنُودُ إِبْلِيسَ ) * ، و لشكر ابليس از كفره جنّ و انس .
* ( قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ ) * ، گويند اين كافران در آن حال [ كه ] ( 10 ) با يكديگر خصومتى كنند ( 11 ) . « واو » ، حال راست و آنچه گفت ايشان است [ اين است ] ( 12 ) كه حق تعالى گفت : * ( تَاللَّه إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ ) * ، به خدا كه ما در گمراهى ظاهر بودهايم . و « ان » مخفّفه است از ثقيله ، و دليل او لزوم « لام » است در خبر او ، و اين از كلام اتباع و سفله است كه رؤساى شياطين را گويند .
* ( إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ ) * ، چون شما را با خداى جهانيان راست دانستيم در عبادت و شما را انباز كرديم .
آنگه گويد : * ( وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ ) * ، و ما را گمراه نكردند و دعوت باضلال نكردند مگر مجرمان ، يعنى شياطين جنّ و انس از دعات باطل ، اين قول مقاتل و كلبى است .
هامش
( 2 - 1 ) . اساس : نمى ، به قياس با ترجمهء آيهء در صفحات پيش و با توجه به ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : انتصار .
( 4 ) . آط ، آب ، آز ، مش و الغاون .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : پس در اندازند .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها را عابد و معبود و ضالّ و مضلّ را .
( 7 ) . اساس : جمع كنى ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 12 - 10 - 8 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : نهنهته .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : خصومت مىكنند .