كه بيان كرده شد في قوله : وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لأَبِيه إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاه ( 1 ) .
* ( إِنَّه كانَ مِنَ الضَّالِّينَ ) * ، [ كه او ] ( 2 ) از دين تو ضالّ و گمراه بود و مراد به ضلال اين جا كفر است ، [ و اين آمرزش خواستن او را مشروط باشد به شرط انجاز وعدهء ايمان فى قوله : إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاه ( 3 ) ] ( 4 ) .
* ( وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ ) * ، و مرا عذاب مكن آن روز كه خلايق را برانگيزند ، يعنى روز قيامت . و « خزى » هلاك باشد و عذاب ، يقال : خزاه و اخزاه ، و خزى ( 5 ) الرّجل اذا استحيى خزاية .
* ( يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ ) * ، آن روز كه سود ندارد مال و فرزندان .
* ( إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ) * ، الَّا آن كه دلى آرد به حضرت . سليم ، سلامت يافته از شكّ و شرك . اين قول بيشتر مفسّران است .
سعيد بن المسيّب گفت : قلب سليم دل درست باشد ، و آن دل مؤمن بود براى آن كه دل منافق بيمار بود ، كقوله تعالى : فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ( 6 ) . . . ، حسين بن الفضل گفت : سليم ( 7 ) باشد از آفت مال و فرزندان ، براى آن كه پيش از اين گفت : * ( يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ ) * . بعضى دگر گفتند : مراد به « سليم » ، « لديغ » باشد و مار گزيده است ، و مار گزيده را « سليم » خوانند ، على طريق التّفال ، چنان كه شاعر گفت - شعر :
مثل ما سمّى اللَّديغ سليما
يعنى دلى دردناك دارد از ترس خداى چون مار گزيده [ 151 - ر ] * ( وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ ) * ، نزديك بكنند ( 8 ) بهشت به متّقيان .
* ( وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ ) * ، بيرون آرند دوزخ براى غاويان و جاهلان ، يعنى كافران .
هامش
( 3 - 1 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 114 .
( 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، به قياس با ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد .
( 5 ) . اساس : و اخزى ، با توجّه به معاجم لغت تصحيح شد .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 10 .
( 7 ) . اساس آن ، به قياس با نسخهء آط و همهء نسخه بدلها زايد مىنمايد .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : كنند .