باشند ، گاهى در قيام و گاهى در سجود .
عبد اللَّه عبّاس گفت ، هر كه او به شب دو ركعت نماز كند يا بيشتر ، از جملهء آنان باشد كه داخل بود در اين آيت ، و از جملهء نماز شب كنان باشد ، و هو ممّن يبيت لربّه سجّدا و قياما ( 1 ) .
بعضى دگر گفتند : مراد سنّت نماز شام است و نماز خفتن ، و درست آن است كه مراد نماز شب است .
* ( وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ ) * ، و آنان كه گويند بر سبيل تضرّع و خشوع در دعا : بار خدايا ! عذاب دوزخ از ما بگردان . * ( إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً ) * ، كه عذاب دوزخ دايم و ( 2 ) لازم باشد . و غريم از اين جا گويند وامدار را كه ملازمت كند به آن ( 3 ) كه وامش بر او باشد ، و فلان مغرم بفلان اذا كان مولعا به ( 4 ) ، مولع باشد به او و صبر ندارد از او ( 5 ) ، مفارقت نكند او را ، قال الاعشى - شعر :
ان يعاقب يكن غراما و ان يع
ط جزيلا فانّه لا يبالي
حسن بصرى گفت : غريم اگر چه ملحّ ( 6 ) باشد و الحاح كننده ، آخر مفارقت كند غريم خود را ، جز دوزخ كه او غريمى است ملازم كه هيچ مفارقت نكند .
محمّد بن كعب گفت : خداى تعالى با كافران انواع نعمت كرد ، شكر آن نكردند ، آن بر ايشان غرامت كرد و عذاب دوزخ را غريم ايشان كرد .
ابن زيد گفت : غراما اى شرّا ، يعنى عذاب دوزخ بتر باشد از همه هلاكها .
ابو عبيده گفت : غرام هلاك باشد ، كما قال بشر بن ابي خازم - شعر :
فيوم النّسار و يوم الجفا
ر كانا عذابا و كانا غراما
* ( إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً ) * ، اى ( 7 ) بد قرارگاه و بد جايى است . و نصب هر دو بر تمييز است . و « مقام » ، منزل بود و « مقام » مصدر ( 8 ) باشد ( 9 ) ، قال سلامة بن جندل - شعر :
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، لب ، آز ، آل ، مش : ساجدا و قائما .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : كند آن را .
( 4 ) . آب ، آز ، مش چون .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : به او از او صبر ندارد و .
( 6 ) . آج ، لب : مليح .
( 7 ) . مش : يعنى .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها جماعت ، چاپ شعرانى ( 8 / 312 ) اقامت .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : و جمعها مقامات .