كند و نماز كند . عامّهء قرّاء به دو تشديد خواندند : « يذّكّر » ، اى يتذكّر ، و حمزه و خلف « يذكر » خواندند به تخفيف من الذّكر . و گفتهاند : مراد به تذكّر اتّعاظ ( 1 ) است . * ( أَوْ أَرادَ شُكُوراً ) * ، يا خواهد تا شكر خداى كند .
* ( وَعِبادُ الرَّحْمنِ ) * ، آنگه وصف بندگان خداى كرد ، گفت : بندگان خداى آنان باشند كه بر زمين آسان روند با سكينه و وقار ، و اين بر طريق مبالغت است و مثل ، چنان كه ما مىگوييم كه : فلان بر زمين چنان مىرود كه زمين از او نيازارد .
حسن گفت : يعنى آنان كه ايشان بر زمين با تواضع و خشوع روند نه بر سبيل بطر .
حلماء علماء حليمان و عالمان ( 2 ) باشند .
محمّد بن حنفيّه - رضى اللَّه عنه - گفت : حليم باشند ، و اگر بر ايشان سفاهت كنند . و « هون » ، در لغت لين و رفق باشد ، و منه
قوله - عليه السّلام : احبب ( 3 ) حبيبك هونا ما عسى ان يكون بغيضك يوما ما ( 4 ) .
* ( وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً ) * ، و چون جاهلان با ايشان خطاب كنند ، ايشان گويند : سلام .
در اين لفظ خلاف كردند كه چه معنى دارد ، مجاهد و ابن حيّان گفتند : قولى گويند كه با سلامت باشند از وزر و و بال . بعضى دگر گفتند : قولا سديدا ، چنان كه خداى تعالى فرمود : . . . اتَّقُوا اللَّه وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً ( 5 ) . حسن گفت ، گويند : سلام ( 6 ) عليكم ، بيانش قوله تعالى : وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْه وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ ( 7 ) .
ابو العاليه و كلبى گفتند : آيت منسوخ است به آيت قتال ، و درست نيست براى آن كه جمع ممكن است ميان اين آيت و آيت قتال ، و آيت با آيت قتال جارى مجراى اين آيت بود كه : . . . أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ ( 8 ) و قوله :
هامش
( 1 ) . اساس : تذكير انقطاع ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 2 ) . چاپ شعرانى : عليمان .
( 3 ) . آج ، لب ، آل : احب .
( 4 ) . آط ، آب ، مش : يبغضك يوما .
( 5 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 70 .
( 6 ) . آط ، آج ، لب ، آل ، مش ، مه : السلام .
( 7 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 55 .
( 8 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 54 .