سرطان ، و اسد ، و سنبله ، و ميزان ، و عقرب ، و قوس ، و جدى ، و دلو ، و حوت . و آن دوازده برج ، خانهها و منازل اين هفت ستارهاند كه : زحل ، و مرّيخ ، و مشترى ، و زهره ، و عطارد ، و آفتاب ، و ماهاند .
حمل و عقرب خانهء ( 1 ) مرّيخ است ، و ثور و ميزان خانهء ( 2 ) زهره است ( 3 ) ، جوزاء و سنبله خانهء ( 4 ) عطار داند ، و قوس و حوت خانهء ( 5 ) مشترىاند ( 6 ) ، جدى و دلو خانهء ( 7 ) زحلاند ( 8 ) ، سرطان [ خانهء ] ( 9 ) قمر است ( 10 ) ، اسد خانهء آفتاب است .
و اين بر [ و ] ( 11 ) ج بر چهار ضرب است : بخشنده بر چهار طبع در چهار فصل ( 12 ) هر يكى سه برج ، و آن را مثلَّثات خوانند : حمل و اسد و قوس مثلثهء نارى است ( 13 ) ، ثور و سنبله و جدى مثلَّثهء ارضى است ، جوزاء و ميزان و دلو مثلَّثهء هواى ( 14 ) است ، سرطان و عقرب و حوت مثلَّثهء آبى است .
مفسّران خلاف كردند در تفسير بروج ، عطيّة العوفى گفت : مراد به بروج كوشكها ( 15 ) است كه نگاهبانان و حرس از فرشتگان در او باشند ، گفت بيانه قوله تعالى : [ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ، اى قصور محكمة ] ( 16 ) ، و قال الاخطل - شعر :
كانّها [ بروج ] ( 17 ) رومىّ مشيّدة
لزّت بجصّ و آجرّ و احجار
ابو صالح گفت : بروج ، ستارههاى بزرگاند ( 18 ) . عطا گفت : بروج ، « شرج » است و آن درهاى آسمان است كه آن را « مجرّه » خوانند . * ( وَجَعَلَ فِيها سِراجاً ) * ، در او چراغى كرد يعنى آفتاب ، نظيره قوله : . . . وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً ( 19 ) .
حمزه و كسائى و خلف « سراجا » خواندند به لفظ جمع ، و گفتند : مراد ستارگانند . و باقى قرّاء « سراجا » ، و المراد به الشّمس . * ( وَقَمَراً مُنِيراً ) * ، و ماهى تابان .
* ( وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً ) * ، آنگه از جمله تذكّر ( 20 ) نعمت و تعداد آثار ( 21 )
هامش
( 2 - 1 ) . آج ، لب ، آل : خانههاى .
( 10 - 3 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 7 - 5 - 4 ) . همهء نسخه بدلها : خانههاى .
( 8 - 6 ) . آب ، آز ، مش و .
( 17 - 16 - 11 - 9 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 12 ) . آط نصيب .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : نارىاند .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : بادى .
( 15 ) . آب ، آز ، مش : كوشكهايى .
( 18 ) . همهء نسخه بدلها : ستارههاست كه نور كند .
( 19 ) . سورهء نوح ( 71 ) آيهء 16 .
( 20 ) . مش : تذكير .
( 21 ) . همهء نسخه بدلها : آيات .