* ( وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، آنگه حكايت كرد از كافران كه ، ايشان از وجهى دگر طعنه زدند در قرآن ، گفت گفتند كافران : چرا اين قرآن بر محمّد به يك جمله فرو نفرستادند ، مفرّق ( 1 ) كردند آيت آيت سورت سورت ؟ چرا چنان نكردند كه توريت و انجيل به يك بار ( 2 ) فرو فرستادند ( 3 ) ؟
از اين سؤال بعضى علما جواب اين گفتند : براى آن كه كتابها به يك بار نوشته بر پيغامبرانى خواننده فرستادند ، و اين كتاب بر ( 4 ) پيغامبرى امّى فرو فرستادند نانويسنده ، براى [ اين ] ( 5 ) آيت آيت فرستادند .
بعضى دگر گفتند : در او ناسخ و منسوخ خواست بودن ، به يك بار نشايست فرستادن ، چنان كردند كه چون ناسخ در آمد حكم منسوخ برداشت .
و جواب درست از اين آن است كه ( 6 ) : مصلحت در باب انزال قرآن معتبر است ، چون مصلحت در تفريق بود به يك بار نشايست فرستادن ، و حق تعالى اشارت به اين معنى فرمود في قوله : * ( كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِه فُؤادَكَ ) * ، همچنين تا دل تو به آن بر جايگاه داريم ، و اين معنى لطف است . و گفتند : معنى آن است تا بر تو آسان بود حفظ و ياد گرفتن آن . * ( وَرَتَّلْناه تَرْتِيلًا ) * ، و ما آن را مرتّل كرديم . عبد اللَّه عبّاس گفت : يعنى مبيّن كرديم آن را . نخعى و حسن ( 7 ) گفتند : مفرّق كرديم ( 8 ) آن را به بيست و سه سال فرو فرستاديم . ابن زيد گفت : يعنى مفسّر كرديم آن را . و « ترتيل » گشاده و هويدا خواندن باشد ، من قولهم : ثغر مرتّل ، اى مفلَّج ، قال اللَّه تعالى : وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا ( 9 ) ، و اصل او تبيين باشد .
* ( وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ ) * ، آنگه گفت : اين كافران مثلى ( 10 ) نيارند به تو و مثلى نزنند تا كار تو به آن باطل كنند يا وهنى در او پديد آرند ، الَّا و ما حقّى بياريم كه آن مثل ايشان را باطل كند بر نيكوتر تفسيرى و بيانى .
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، آل : متفرّق .
( 2 ) . آج ، لب ، آل : يك جمله .
( 3 ) . آج ، لب ، آل : نفرستادند .
( 4 ) . آج ، لب ، آل : براى .
( 5 ) . آط : ندارد ، از آب ، افزوده شد .
( 6 ) . آب ، آز به .
( 7 ) . آج ، لب : حسن بصرى .
( 8 ) . آط : كرد ، با توجّه به چاپ شعرانى ( 8 / 270 ) تصحيح شد .
( 9 ) . سورهء مزّمّل ( 73 ) آيهء 4 .
( 10 ) . آب ، آج ، لب ، آل : مثل .