آنگه وصف آن مشركان كرد و شرح حال ايشان در مآلشان ( 1 ) ، گفت : * ( الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ ) * ، آنان كه ايشان را حشر كنند ، يعنى زنده كنند .
و « على » تعلَّق دارد به محذوفى ، و تقدير آن كه : فيحسبون على وجوههم الى جهنّم ، و ايشان را بر روى به دوزخ كشند . * ( أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً ) * ، ايشان بدترين خلقان باشند به جايگاه ، چه جايگاه ايشان دوزخ بود و از آن بدتر جاى نيست . * ( وَأَضَلُّ سَبِيلًا ) * ، و گمراهتر به راه . و نصب هر دو بر تميز است .
ابو هريره روايت كرد از رسول - عليه السّلام - كه او گفت : خلقان را روز قيامت بر سه گروه حشر كنند : گروهى سواران باشند ، و گروهى پيادگان كه بر قدم مىروند رفتنى تيز ، و گروهى را بر روى مىكشند .
آنگه در حديث موسى - عليه السّلام - گرفت و گفت : * ( وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ ) * ، ما موسى را كتاب داديم ، يعنى توريت . * ( وَجَعَلْنا مَعَه أَخاه هارُونَ وَزِيراً ) * ، و برادرش را ( 2 ) هارون را با او وزير كرديم . و « وزير » فعيل باشد به معنى مفاعل ( 3 ) ، يعنى موازر و معاون ، و آزرهاى اعانه . و حق تعالى ايشان هر دو برادر را نبوّت داد و به يك جاى به فرعون و قوم او فرستاد تا پشت و يار يكديگر باشند .
* ( فَقُلْنَا اذْهَبا ) * ، گفتيم ايشان را كه : به روى به آن قوم كه آيات و دلالات ما را تكذيب كردند و دروغ داشتند ، يعنى گروه فرعون . و در كلام محذوفى هست اين جا ، و التّقدير : فكذّبوهما * ( فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً ) * ، ايشان را تكذيب كردند ، ما ايشان را هلاك كرديم و دمار از ايشان بر آورديم . و الدّمار ، الهلاك .
* ( وَقَوْمَ نُوحٍ ) * ، و قوم نوح را چون پيغامبران را به دروغ داشتند غرق كرديم ايشان را .
و نصب او بر فعل محذوف است ، و التّقدير : و * ( أَغْرَقْناهُمْ ) * ، و اوّل ( 4 ) بيفگند لدلالة الثّاني عليه ، و مثله قوله : وَالْقَمَرَ قَدَّرْناه مَنازِلَ ( 5 ) .
* ( وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً ) * ، و ايشان را به علامتى و عبرتى كرديم ، و به دست نهاديم براى ظالمان و كافران عذابى سخت مولم ، جز آن عذاب كه در دنيا به ايشان رسيد .
هامش
( 1 ) . آب ، آج ، لب ، آز ، آل : مالشان ، آج ، لب ، آل را باطل .
( 2 ) . آب ، آج ، لب ، آز ، آل : ندارد .
( 3 ) . آج ، لب ، آل : فاعل .
( 4 ) . آب ، آز : اوله .
( 5 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 39 .