* ( الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِه ) * ، آن خداى كه فرو فرستاد كتاب قرآن را بر بندهاش محمّد . و قرآن را براى آن « فرقان » خوانند ، كه فرق كننده است ميان حقّ و باطل ، و اين اسم مصدر است در جاى اسم فاعل بر طريق مبالغت ، من باب قولهم : رجل عدل و صوم و فطر . و مراد به « عبد » ، رسول ماست محمّد - عليه السّلام . * ( لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً ) * ، در ضمير « يكون » خلاف كردند كه راجع با كيست ؟ بعضى گفتند : راجع است با رسول - عليه السّلام - يعنى تا رسول نذير جهانيان باشد ، و بعضى گفتند ( 1 ) : با قرآن ، تا قرآن ترسانندهء جهانيان باشد . و مراد به « عالمين » ، جنّ و انساند ، چه آن نوع ( 2 ) حيوانات كه خارجند از اينان ، مكلَّف نهاند و خارجند از تكليف .
* ( الَّذِي لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ، آن خداى كه ملك و پادشاهى آسمان و زمين او راست ( 3 ) ، و نگرفت فرزندى نه بر حقيقت و نه بر مجاز بر طريق تبنّى خلاف آن كه جهودان و ترسايان و مشركان گفتند از آن كه : عزير و مسيح پسران خدااند ، و فريشتگان دختران خداىاند . * ( وَلَمْ يَكُنْ لَه شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ ) * ، او را در ملك انبازى نيست ، بل او مختصّ است به صفت الهيّت كه هيچ ذات استحقاق عبادت ندارد با او ، و كس با او مشاركت نكرده است در آفريدن آسمان و زمين و آنچه در ميان آن است ، خلاف آن كه جمله مشركان گفتند على اختلاف انواعهم ، بل همهء چيزها او آفريده است از آن كه فعل مقدور اوست ، و آنچه آفريده است مقدّر و به اندازه آفريده است ، و ذلك قوله : * ( وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَه تَقْدِيراً ) * ، به حسب حاجت بر وفق مصلحت ، چنان كه در او هيچ تفاوت و خلل و عيب نيست .
آنگه حكايت صنع مشركان كرد كه ايشان بدون او خدايان گرفتند ، گفت ( 4 ) :
* ( وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِه ) * ( 5 ) * ( آلِهَةً ) * ، اين مشركان بدون او خدايانى ( 6 ) گرفتهاند كه ايشان هيچ نتوانند آفريدن ، بل آفريدهاند ايشان را و مخلوقاند ، و آن كه مخلوق باشد و قدرت بر خلق آفريدن نباشد او را ، او الهيّت را نشايد . * ( وَلا يَمْلِكُونَ لأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً ) * ، و ايشان مالك نباشند براى خود بر هيچ مضرّتى او منفعتى ، نه جرّ منفعتى توانند نه دفع
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها راجع است .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : انواع .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و لم يتخذ ولدا .
( 4 ) . آج ، لب ، آل : و گفتند .
( 5 ) . اساس : دون اللَّه ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد .
( 6 ) . آج ، لب ، آل : خدايان .