جوف محمّد است ، و زجاجه دل اوست ، و مصباح آن نور است كه خداى در او نهاد ، و روايتى ديگر از او آن است كه : مصباح محمّد است ، خداش در اين آيت مصباح خواند ، چنان كه در دگر آيت سراجش خواند في قوله : سِراجاً مُنِيراً ( 1 ) . و درخت مبارك كه اين سراج ( 2 ) از او گرفتند ، ابراهيم است - عليه السّلام - و براى آتش مبارك خواند كه بيشتر انبيا از صلب اواند . و شرقى و غربى نيست ، يعنى جهود و ترسا نيست و لكن مسلمان است . و براى آن كنايت كرد از جهودى و ترسايى به شرقى و غربى كه ترسايان رو به مشرق كند و جهودان به مغرب . * ( يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ) * ، يعنى نزديك است كه محاسن اخلاق محمّد و محامد جلال او پيدا شود مردمان را . * ( وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْه نارٌ ) * ، يعنى و اگر چه او را وحى نيامده باشد ( 3 ) . اين نورى است كه نبوّت بر سر آن نورى دگر است ، يعنى او پيغامبرى است از نسل پيغامبرى .
مقاتل گفت از ضحّاك ( 4 ) : [ 104 - ر ] مشكات عبد المطَّلب است ، و زجاجه عبد اللَّه است ، و مصباح رسول است كه در صلب ايشان بود . و ايقاد آن از درختى مبارك بود ، يعنى نبوّت به ميراث بيافت از ابراهيم . و بعضى دگر گفتند : نور چراغ ، نور نبوّت است ، و درخت ( 5 ) رسول است كه نه شرقى است و نه غربى ( 6 ) - مكّى است - و مكّه نه از ناحيت ( 7 ) مشرق باشد نه از ناحيت ( 8 ) مغرب ، بل او ميانه همهء دنياست ، و بعضى بلغا اين درخت را وصف كرد و گفت : هى شجرة التّقى و الرّضوان و عشيرة الهدى و الايمان ، شجرة اصلها النّبوّة و فرعها مروّة و اغصانها تنزيل ، و ورقها تأويل و خدمها جبريل و ميكايل ( 9 ) ، و ربيع بن انس گفت عن ابى العاليه كه : اين مثلى است كه خداى تعالى زد براى مؤمنان ، مشكات نفس اوست ، و زجاجه صدر اوست ، و مصباح نور معرفت اوست در دل او و علم قرآن ، و درخت مبارك اخلاص اوست خداى را به وحدانيّت ، وحده لا شريك له . مثل او چون درختى است ناعم سبز ( 10 ) كه آفتاب به او
هامش
( 1 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 46 .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آز ، مش : چراغ .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها نور على نور .
( 4 ) . آج ، لب ، آل كه .
( 5 ) . آب ، آز مبارك بود يعنى نبوّت .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها يعنى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : جانب .
( 8 ) . آج ، لب ، آز ، آل : جانب .
( 9 ) . آب ، آج ، لب ، آز ، آل ، مش : جبرئيل و ميكائيل .
( 10 ) . آط ، آب ، آز ، مش : سير ، آج ، لب : سر .