* ( يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ ) * ، كه باز گيرند و برافروزند از درختى مبارك ( 1 ) . و قرّاء در اين لفظ خلاف كردند ، نافع و ابن عامر و عاصم ( 2 ) به روايت حفص خواندند :
« يوقد » ، به « يا » ى مضموم ، يعنى يوقد ذلك المصباح ، كه آن چراغ برافروزند . و حمزه و كسائى و خلف و عاصم به روايت ابى بكر خواندند : به « تا » ى مضموم ردّا الى الزّجاجة ، اى توقد تلك الزّجاجة ، و ابن محيصن در شاذّ خواند : توقّد ، على تقدير تتوقّد الزّجاجة ، فروخته ( 3 ) شود آن آبگينه ( 4 ) ، به فتح « تا » و تشديد « قاف » . و باقى قرّاء خواندند : « توقّد » به فتح « تا » و تشديد « قاف » ( 5 ) ، و فتح « دال » على الفعل الماضى ردّا . الى ( 6 ) المصباح ، كه فروخته ( 7 ) شده باشد ( 8 ) از درختى مبارك زيتون . * ( مُبارَكَةٍ ) * ، وصف ( 9 ) درخت است ، و * ( زَيْتُونَةٍ ) * ، بدل شجره است . حق تعالى درخت زيتون را مبارك خواند براى منافعى كه در او باشد . * ( لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ ) * ، كه آن درخت نه شرقى باشد نه غربى .
عكرمه گفت و جماعتى مفسّران : معنى آن است كه اين درخت به زمينى باشد كه هيچ كوهى و واديى آن را نپوشد ( 10 ) به بامداد و شبنگاه ( 11 ) از آفتاب ، همه روز آفتاب بر او تافته بود نه آن بود كه به وقت شروق يا به وقت غروب بر او تابد تا توان گفتن شرقى است يا غربى ، و بر اين قول معنى آن است كه : هم شرقى باشد هم غربى . و اين براى آن گفت كه چون چنين باشد زيتون از او پرورده ( 12 ) باشد و روغنش روشنتر بود .
سدّى گفت ( 13 ) و جماعتى مفسّران : گفتند معنى آن است كه شرقى نيست كه هميشه آفتاب بر او باشد ( 14 ) ، و غربى نيست كه هميشه در سايهء غروب ( 15 ) باشد ، بل حظَّ
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز لب : مباركه .
( 2 ) . اساس : حفص ، به قياس با آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها افروخته .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش : بليه .
( 5 ) . اساس : دال ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : على .
( 7 ) . آب ، مش : افروخته .
( 8 ) . آب ، آز : مثل باشد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : صفت .
( 10 ) . آط ، آج ، لب ، آل ، مش : باز نپوشد .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : شبانگاه .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : زيتون او پروردهتر .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : تابد .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها آفتاب .