و مالك و ابو حنيفه و شافعى و اوزاعى و جملهء فقها و مذهب ما هم اين است . و مستحب آن است كه مغالات ( 1 ) نكند با او در بها ، و مسامحت كند و يارى دهد او را از ( 2 ) فكّ رقبهء او از بندگى ، و يارى دهد او را به سهمى از زكات من سهم الرّقاب .
و مكاتب ( 3 ) بر دو ضرب باشد : مطلق باشد و مشروط . مشروط آن باشد كه او را گويد در اوّل ( 4 ) مكاتبه اگر عاجز آيى در ( 5 ) اداى مال كتابت ( 6 ) آنچه داده باشى مراست ، و تو همچنان بندهاى كه بودى . چون غلام بر اين شرط قبول كند همچنان باشد ، كه ( 7 ) ادا نكند ( 8 ) به وقت به تمامى رد كنند ( 9 ) او را با بندگى . و مطلق آن بود كه با او اين شرط نكنند ( 10 ) ، هر گه كه مثلا يك دينار از مكاتبه بدهد ( 11 ) ، به مقدار از آنچه ادا كرده باشد آزاد شود و به مقدار از آنچه بر او باشد بنده بود .
و حكم مكاتب ( 12 ) ، حكم بندگان باشد چون مشروط بود ، و چون مطلق بود به مقدار اداى كتابت از بندگى بيرون آيد . اين ضرب اگر ميراثى بود او را يا مورّثى باشد او را ، موارثه ( 13 ) ايشان ثابت بود به حساب آنچه آزاد بود و به حساب آنچه بنده بود منع كنند ( 14 ) ميراث از او ، و اگر چيزى كند كه حد بر او واجب آيد از زنا و قذف به حساب آنچه آزاد باشد ، حدّ آزادان زنند او را ، و به حساب آنچه بنده باشد حدّ بندگان ( 15 ) . امّا آن كه مشروط بود از مكاتبان تا يك درم باشد ( 16 ) از مال مكاتبه كه نداده باشد ، حكم او حكم بندگان باشد ، و اين مذهب مالك و ابو حنيفه و اصحابش ( 17 ) و حسن و زهرى و سعيد بن المسيّب و سليمان بن يسار ، و شافعى اعتبار اين نكرد ( 18 ) و اين قسمت ننهاد ( 19 ) ، بل ( 20 ) گفت : هر مكاتبى كه عاجز آيد از اداى مال مكاتبه در آن اجل
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : مغلات .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : در .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : مكاتبت .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : اگر در مدت .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : از .
( 6 ) . آج ، لب : كتاب .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : اگر .
( 8 ) . آج ، لب ، آل ، آز : كند .
( 14 - 9 ) . همهء نسخه بدلها : كند .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : نكند .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : بدهند .
( 12 ) . آط ، آج ، لب ، آز ، آل ، مش : مكاتبت .
( 13 ) . مش : بموارثه ، همهء نسخه بدلها ميان .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : زنند .
( 16 ) . همهء نسخه بدلها : ماند .
( 17 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آز : اصحاب اوست .
( 18 ) . همهء نسخه بدلها : نكردند .
( 19 ) . همهء نسخه بدلها : ننهادند .
( 20 ) . آط ، آج ، لب : بلكه .