باشد كه آن بسيار بود در يك مجرى . فشبّهها بكثرة الحساب . زجّاج گفت : * ( حُسْباناً ) * ، اى عذابا حساب ما كسبت يداك ، عذابى بر وفق و حساب آنچه كرده باشى نه بيشتر و نه كمتر تا عدل باشد ، و اين وجهى لطيف است . * ( فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً ) * ، در روز آيد اين بستان تو خاكى املس ساده كه بر او نبات نباشد ، و اين قول قتاده است . مجاهد گفت : رملا هائلا و ترابا ، ريگى روان . عبد اللَّه عبّاس گفت : او مانند جرز است در معنى .
* ( أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً ) * ، اى غائرا ، يا در روز آيد و آبش به زمين فرو شده ، و براى مبالغت مصدر به جاى اسم فاعل بنهاد ، چنان كه عنتره گفت :
تظلّ جيادهم نوحا عليهم
مقلَّدة اعنّتها صفونا ( 1 )
* ( فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَه طَلَباً ) * ، تو نتوانى آن را طلب كردن و با دست نتوانى آوردن .
* ( وَأُحِيطَ بِثَمَرِه ) * ، و محيط شوند و گردميوهء او درآيند . و اين عبارتى است از اهلاكى بر وجهى كه از او هيچ سلامت نيايد ، پندارى اهلاك به مانند حايطى محيط گشت به آن ، و منه قوله : قَدْ أَحاطَ اللَّه بِها . . . ( 2 ) ، و قوله : * ( أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها . . . ) * ( 3 ) ، و قوله : وَاللَّه مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ ( 4 ) ، و قالوا : احاط بهم العدوّ اذا هلكوا عن آخرهم .
* ( فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْه ) * ، در روز آيد و دست مىگرداند . و اين عبارتى است از حسرت و پشيمانى . و گفتند : يعنى دست بر دست مىزند و اين از عادت متحسّر ( 5 ) و متلهّف ( 6 ) باشد ، قال بعض المحدثين :
و انّي اذا ما فاتنى الامر لم ابت
اقلَّب كفّى اثره متندّما
و لكنّه ان جاء عفوا قبلته
و ان فات لم اتبعه هلا و ليتما
* ( وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها ) * ، « واو » حال است ، در آن حال كه آن فرو فتاده باشد بر چفتهايش ، و گفتهاند : بر سقفهايش . و گفتهاند : خالية من سقوفها و بنائها . و * ( عَلى ) * ، به معنى « من » باشد . و بر طريق پشيمانى گويد : * ( يا لَيْتَنِي ) * ، كاشك تا من با خداى انباز نگرفتمى .
هامش
( 1 ) . اساس : صفوفا ، كه به قياس قم و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) و سورهء فتح ( 48 ) آيهء 21 .
( 3 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 29 .
( 4 ) . سورهء بروج ( 85 ) آيهء 20 .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : متحيّر .
( 6 ) . اساس : متهلَّف ، كه به قياس نسخهء قم و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .