آخرت سيّئ الحال و بغايت نكال و و بال باشد . و لفظ « اعمى » دوم ( 1 ) عبارت است و كنايت از خسارت و زيانكارى و يأس و نوميدى ، چنان كه عرب گويد آن را كه از كارى برگردد به يأس و خيبت و خسارت : رجع عن ذلك الامر اعمى سخن ( 2 ) العين ، چنان كه آن را كه مظفّر و منصور برگردد . او را گويند : رجع قرير ( 3 ) العين ، و منه قوله تعالى : فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ( 4 ) .
و وجه چهارم آن است كه : « عمى » اوّل از ايمان و معرفت است ، و معنى ترك نظر در آيات خداى . و دوم « عمى » ( 5 ) : بصر است در قيامت بر سبيل عقوبت [ 140 - پ ] ، و بيان اين وجه ، قوله : نَحْشُرُه يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى ، قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً ، قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى ( 6 ) . امّا جمع ميان آيات و ميان آنچه سايل گفت من قوله : كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه . . . ( 7 ) ، آن است كه اين كنايت است عن سهولة الاعادة عليه تعالى و نفى التّعذّر و المشقّة عنه ، نه ( 8 ) مراد كيفيّت شكل و هيأت است و نظير ( 9 ) او در معنى قوله تعالى : وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُه وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْه . . . ( 10 ) و قوله : فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ( 11 ) ، معنى آن است كه امروز تو را علم ضرورى حاصل است كه كافر بودى در دنيا به آنچه به دليل ندانستى ( 12 ) آن جا الا ترى الى قوله : فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ ( 13 ) ، پس مراد به بصر علم است و منه قولهم : فلان بصير بكذا ( 14 ) و فلان ابصر بهذا من فلان . اگر گويند : مراد اعمى در آيت در هر دو جايگاه عمى ( 15 ) بصر است يا عمى ( 16 ) قلب يا حقيقت است يا كنايت ، جواب گوييم : به هيچ وجه عمى اوّل نشايد تا آفت عين باشد كه نابينايى بود براى آن كه آن آفت از جهت خداى بود يا از جهت غيرى . و نشايد كه خداى او را بر فعل غيرى مواخذت كند . پس عمى ( 17 ) اوّل را معنى
هامش
( 1 ) . آط ، آج ، لب : در آيت ، آب ، آز در آيت .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : سخين .
( 3 ) . مل : قدير ، آج ، لب : قرين .
( 4 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيه 17 .
( 5 ) . آط ، آب ، آز : در عمى دوم ، آج ، لب : عمى دوم .
( 6 ) . سورهء طه ( 20 ) آيات 124 تا 126 .
( 7 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 104 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : بجز قم و مل : به .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : نظر .
( 10 ) . سورهء روم ( 30 ) آيهء 27 .
( 11 ) . سورهء ق ( 50 ) آيهء 22 .
( 12 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : بدانستى ، مل : دانستى .
( 13 ) . سورهء ق ( 50 ) آيهء 22 .
( 14 ) . قم : بك .
( 15 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : اعمى .
( 16 ) . آط ، آج ، لب : اعمى .
( 17 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : اعمى .