* ( إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى ) * ، به مسجد دور تر ، يعنى به مسجد بيت المقدّس . براى آنش ( 1 ) « أقصى » خواند كه دو [ ر ] تر مسجدى است كه آن را زيارت كند . * ( الَّذِي بارَكْنا حَوْلَه ) * ، آن مسجد كه ما بركه كرديم ( 2 ) بر پيرامن ( 3 ) آن . گفتند : از جويها و آبها و درختان ميوه خواست . مجاهد گفت : براى آنش مبارك خواند كه مقرّ أنبيا بود و مهبط فريشتگان و وحى خداى تعالى . و آن صخره و سنگ كه خداى تعالى خلقان را روز قيامت از او حشر كند ( 4 ) آن جاست ، * ( لِنُرِيَه مِنْ آياتِنا ) * ، تا با او نماييم از آيات و علامات و عجايب ما ، * ( إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ) * ، كه او خداوندى شنوا و بيناست .
اما قصّهء معراج قصّهاى دراز است و در او اختلاف بسيار كردهاند ( 5 ) ، و روايات واهى ضعيف . و ما آنچه معتمد است بر سبيل اختصار بگوييم - إن شاء اللَّه تعالى .
بدان كه مسلمانان خلاف كردند در معراج : بعضى نفى كردند ( 6 ) ، و گفتند : نبود و رفتن رسول - عليه السّلام - بيشتر تا به بيت المقدس نبود كه ظاهر قرآن بيش از اين نيست ، و آن معتزلياناند ( 7 ) - و جماعتى دگر گفتند : رسول - عليه السّلام - اين در خواب ديد ، و آن نجّاريانند ( 8 ) . و بعضى حشويان گفتند : روح او به معراج بردند و تن او در مكّه ( 9 ) بود . و آنچه درست است آن است كه رسول - عليه السّلام - را به آسمان بردند به نفس و تن او و آسمانها به او عرضه ( 10 ) كردند و بهشت و دوزخ بر او عرض كردند و او معاينه بديد چنان كه گفت : [ 111 - ر ]
عرضت علىّ الجنّة حتّى هممت ان اقطف من ثمراتها و عرضت علىّ النّار حتّى اتّقيت حرّها بيدى ،
چنان كه در سياقت قصّه بيايد .
امّا سياقت ( 11 ) قصّه به روايت انس بن مالك و ابو هريره و عبد اللَّه عبّاس و عايشه و
هامش
( 1 ) . آط ، آج ، لب : بر آنش .
( 2 ) . قم : بركت كردهايم ، آط ، آج ، لب : بركت كرديم ، آز : بركت گردانيم .
( 3 ) . آط ، آب ، آج ، لب : پرامن .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : كنند .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد ، قم و نيز حشو بسيار آوردهاند ، ديگر نسخه بدلها و در او حشو بسيار آوردهاند و خلاف بسيار كردهاند .
( 6 ) . آط ، آج ، لب : بعضى گفتند : نبود و نفى كردند ، آب ، آز : بعضى گفتند و نفى كردند .
( 7 ) . آط ، آج ، لب : معتزلهاند .
( 8 ) . اساس : نجار باشد ، با توجه به نسخهء قم و اتفاق همهء نسخه بدلها تصحيح شد .
( 9 ) . قم : به مكّه .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : عرض .
( 11 ) . آط : ساقت .