نبوّت ( 1 ) با ايشان تقرير كند ، و اوّل دعوت كند ايشان را با معرفت خداى ( 2 ) و توحيد او ، ألا ترى ( 3 ) إلى قوله : * ( ذلِكُما ) * ( 4 ) * ( مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي ) * ، آن از آن جمله است كه خداى مرا باز آموخت ( 5 ) . « ذا » اشارت است به آنچه ( 6 ) مىگفت ، و « كما » خطاب آن دو ( 7 ) مخاطب است أعنى صاحبى السّجن ( 8 ) ، و « من » تبعيض راست و شايد كه تبيين ( 9 ) را بود ، و « ما » موصوله است و شايد كه مصدريّه بود ( 10 ) . * ( إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّه ) * ، و من رها كردهام دين و طريقت قومى كه ايشان به خداى ايمان ندارند و به سراى باز پسين ، يعنى به قيامت كافرند . * ( وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ) * ، آن جا ( 11 ) كشف كرد هم از نسب و هم از مذهب ، و من پيروى مىكنم دين و ملَّت پدران خود را كه ابراهيم و اسحاق و يعقوبند . * ( ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّه مِنْ شَيْءٍ ) * ، ما را نيست كه هيچ چيز را ( 12 ) انباز و شريك او كنيم ( 13 ) . و قوله : « من شىء » ، « من » زيادت است تأكيد نفى را ( 14 ) ، و التّقدير : نشرك ( 15 ) باللَّه شيئا ، « ذلك » اشارت است به اين كه گفت : * ( مِنْ فَضْلِ اللَّه ) * ، « من » تبيين راست ، اين از فضل خداست بر ما و بر جملهء خلايق و لكن بيشتر مردمان شكر اين نعمت نكنند ، امّا فضل او بر ما از آن جاست كه ما را پيغامبر كرد ، بر مردمان از آن جا كه ما را بايشان ( 16 ) فرستاد تا ايشان را دعوت كنيم و بيان شرايع كنيم براى ايشان . آنگه با ايشان تقرير توحيد كرد و نقض شرك ، صورت استفهام است و مراد تقرير .
گفت : * ( يا صاحِبَيِ السِّجْنِ ) * ، اى دو رفيق زندان ! * ( أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ ) * ، خدايان پراگنده بهتر باشند يا يك خداى ( 17 ) قهر كننده ؟ و براى آن گفت ايشان را اين سخن
هامش
( 1 ) . لب خود .
( 2 ) . آج ، لب : ايشان را به خداى تعالى .
( 3 ) . مل : يرى .
( 4 ) . مل : ذلك .
( 5 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : در آموخت .
( 6 ) . آج ، لب : با آنچه .
( 7 ) . آب ، آز : اين .
( 8 ) . مل : صاحب السّجن .
( 9 ) . آب ، آز : به تبيين .
( 10 ) . آب ، آز : باشد .
( 11 ) . آو ، آب ، آز ، آج ، لب : اين جا .
( 12 ) . آج ، لب به خداى .
( 13 ) . مل : شريك گيريم او را .
( 14 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : تأكيد را .
( 15 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : يشرك .
( 16 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : با ايشان .
( 17 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : يا خداى .