تقريع و توبيخ . آيت نفى را معنى آن است كه نپرسد ( 1 ) از ايشان چيزى كه نداند تا بداند ، و معنى آيت اثبات آن است كه بپرسد از ايشان بر سبيل تقريع و توبيخ كه چرا كردى ( 2 ) و به چه دليرى و ايمنى كردى ( 3 ) ؟
جواب ديگر آن است كه عكرمه گفت از مولاام ( 4 ) پرسيدم عبد اللَّه عبّاس ( 5 ) اين سؤال ، گفت : روزى ( 6 ) قيامت روزى است دراز و در او مواقف باشد . مكلَّفان را در يك موقف نپرسند و در ديگر موقف بپرسند ، گفت نظير اين آيتها قوله تعالى : هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ . وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ ( 7 ) ، و قوله : ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ ( 8 ) . جوابى ديگر اين گفتند ( 9 ) نپرسند ايشان را از آنچه در حال طفوليّت و نقصان عقل كرده باشند ، و بپرسند ايشان را از آنچه در حال تكليف و كمال عقل كرده باشند .
* ( فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ ) * ، قيام كن به آنچه تو را فرمودهاند .
عبد اللَّه عبّاس گفت : اظهار كن آنچه تو را فرمودهاند .
ضحّاك گفت : اعلم ، اعلام كن .
اخفش گفت : افرق .
مؤرّج گفت : افصل ، فصل كن .
سيبويه گفت : اقض ، حكم كن . و اصل كلمت من الصّدع ، و هو الفصل و الفرق ، قال ابو ذؤيب :
و كانّهنّ ربابة ( 10 ) و كانّه
يسر يفيض على القداح و يصدع
و « ما » مصدريّه است ، و التّقدير : اصدع بالأمر ، و تحقيق معنى آن است كه قيام كن به آنچه تو را فرمودهاند كه آن كار كه مأمور به است بشكافى به بيان و روشن كنى آن را .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : نپرسند .
( 2 ) . آل ، مل ، آج ، لب : كرديد .
( 3 ) . آب ، مل ، آج ، لب : كرديد .
( 4 ) . قم ، مل : مولام .
( 5 ) . مل از .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : روز .
( 7 ) . سورهء مرسلات ( 77 ) آيات 35 و 36 .
( 8 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 31 .
( 9 ) . قم : جوابى دگر گفتند ، مل : جواب ديگر آن كه .
( 10 ) . اساس : ريابة ، خوانده مىشود ، با توجّه به اجماع نسخهها و منابع بيت تصحيح شد .