و گروهى به اين ( 1 ) آيت تمسّك كردند ، فى جواز اتيان النّساء فى ادبارهنّ ، و تفسير چنين دادند كه : ان كنتم فاعلين لما انتم فاعلون من مواقعة الغلمان . و آن درست نيست براى آن كه در آيت اين شرح و تفصيل نيست ، وجهى ندارد حمل كردن بر آن .
آنگه قديم تعالى براى قبيلت لوط - عليه السّلام - به جان او قسم ياد كرد گفت :
* ( لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ ) * . ، گفت : به جان تو كه اينان در اين مستى و جهالت متحيّر شوند و راه نبرند . و گفتند : خطاب با رسول ماست و بيشتر مفسّران بر اينند . و اين حديثى باشد معترض ( 2 ) در ميان ( 3 ) اين قصّه ، على سبيل الاعذار و الانذار .
و العمر و العمر لغتان ، يقول العرب : اطال اللَّه عمرك و عمرك . و رفع او بر ابتداست و خبر مضمر ، و التّقدير : لعمرك . قسمى چنان كه لزيد منطلق ، و اين را « لام » ابتدا گويند و « لام » تأكيد گويند . و اگر به جاى « لام » ، « واو » قسم بودى اسم مجرور بودى ، چنان كه : [ و ] ( 4 ) عمرك و حياتك ، و مراد به « سكرت » جهل و غفلت است و العمه : التّحيّر و التّردّد . مجاهد گفت : يتردّدون ، عبد اللَّه عبّاس گفت : يتمادون ( 5 ) .
قتاده گفت : يلعبون .
ابو الجواز روايت كرد از عبد اللَّه عبّاس كه گفت : خداى تعالى هيچ خلقى نيافريد گرامىتر بر او از محمّد - صلَّى اللَّه عليه و على آله - نبينى كه به حيات هيچ كس از انبيا و ملائكه قسم نكرد ( 6 ) مگر به جان او ، گفت : * ( لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ ) * .
* ( فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ ) * ، بگرفت ايشان را بانگ و آواز ، و آن ( 7 ) آن بود كه جبريل - عليه السّلام - بانگ بر ايشان زد ، * ( مُشْرِقِينَ ) * ، در وقت آفتاب بر آمدن . و « اشرق » ( 8 ) اين جا به جاى « اصبح » است ، و نظيره : اضحى و امسى ، اذا دخل
هامش
( 1 ) . آب : با اين .
( 2 ) . مل : متعرض .
( 3 ) . قم : شأن .
( 4 ) . اساس : ندارد ، از قم افزوده شد .
( 5 ) . كذا در اساس و همهء نسخه بدلها ، چاپ شعرانى : يتمارون .
( 6 ) . قم ، مل : قسم ياد نكرد ، ديگر نسخه بدلها : سوگند ياد نكرد .
( 7 ) . قم : واو .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مش : اشراق .