خواهد بودن ، در وجود آمد و ماضى و منقضى ( 1 ) شد و كان قد ( 2 ) از اين جا حق تعالى بسيار جايها خبر داد از احوال قيامت به لفظ ماضى چنان كه ( 3 ) ، قوله : وَنادى أَصْحابُ النَّارِ ( 4 ) . . . ، وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ ( 5 ) . . . ، وَنادى أَصْحابُ الأَعْرافِ ( 6 ) . . . الى امثال ذلك . و گفتهاند : « ما » به معنى نكرهء موصوفه است ، كانّه قال : ربّ ودّ يودّه .
* ( الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كانُوا مُسْلِمِينَ ) * ، و معنى آن باشد كه : اى بس تمنّا كه خواهند كردن كافران كه كاشك ( 7 ) ايشان مسلمان بودندى در دنيا ، تا ايشان را به قيامت سود داشتى .
امّا تخفيف ، بر قراءت آن كه تخفيف كرد براى آن كرد كه حرف مضاعف است ، و حروف مضاعف را تخفيف بسيار كنند ، چون : « ان » و « ان » و « كان » و « لكن » .
قال الهذلىّ فى التّخفيف :
ازهير ، ان يشب القذال فانّنى
رب هيضل لجب لفعت بهيضل
و ( 8 ) معنى « ربّ » تقليل باشد بر عكس معنى « كم » كه تكثير باشد ، چنان كه ابو تمّام گفت :
عسى وطن يدنو بهم و لعلَّما
و ان تعتب الأيّام فيهم فربّما
يعنى كه اعتاب و ارضاى روزگار كم باشد ، و معنى آن كه گويند : ربّ رجل لقيته ، يعنى منكر مباش كه من نيز مردى را ديده باشم . و معنى آن بود آيت را كه :
مستبدّع ( 9 ) نبود اگر چه اندك بود كه كافران از آن حال كه در قيامت بينند تمنّا آن كنند ( 10 ) كه كاشك ( 11 ) ايشان مسلمان بودندى .
ابو موسى روايت كرد از رسول - صلَّى اللَّه عليه و على آله - كه او گفت : روز قيامت چون اهل دوزخ را به دوزخ برند در ميان ايشان فاسقان اهل نماز و قبله باشند .
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آل ، آج ، مش : مقتضى .
( 2 ) . كذا در همهء نسخه بدلها ، بجز قم كه ندارد ، مل : قدام ، چاپ شعرانى : قد وقع .
( 3 ) . لب : نحو .
( 4 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 50 .
( 5 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 44 .
( 6 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 48 .
( 7 ) . سورهء نسخه بدلها ، بجز قم : كاشكى .
( 8 ) . مل : و لكن .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : بجز قم ، مبتدع .
( 10 ) . مل : تمنّا كنند .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : كاشكى .