كافران بر سبيل طعن گويند آن مسلمانا را : نه شما مسلمان بودى و نماز مىكردى و روزه مىداشتى امروز آن اسلام شما و نماز و روزهيتان ( 1 ) از شما غنايى نكرد با ما گرفتارى اين جا ؟ ايشان را سخت آيد ، حق تعالى براى ايشان خشم گيرد [ 73 - ر ] بفرمايد تا همهء مسلمانان را كه اهل قبله باشند از دوزخ بيارند ، عند آن اهل دوزخ از كافران تمنّا كنند كه كاشك ( 2 ) تا ايشان مسلمان بودندى تا از دوزخ بيامدندى ، چنان كه مسلمانان بيامدند . و آنگه رسول - عليه السّلام - اين آيت بخواند .
عبد اللَّه عبّاس گفت : روز قيامت خداى تعالى چندان رحمت كند بر مسلمانان و رسول شفاعت كند و مومنان به بهشت شوند كه كافران تمنّاى آن كنند كه كاشك ( 3 ) تا مسلمان بودندى .
آنگه حق تعالى بر سبيل تهديد و وعيد با رسول مىگويد : * ( ذَرْهُمْ ) * ، رها كن اين كافران را ، لفظ امر است و مراد تهديد و وعيد . * ( يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا ) * ، تا بخورند و برخوردار شوند و آرزوهاى خود بدهند و كام برانند ، * ( وَيُلْهِهِمُ الأَمَلُ ) * ، و اميد ايشان را مشغول كند ، * ( فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ) * ، كه روز آيد ( 4 ) كه ايشان بدانند و بال عاقبت فعلشان ، و آن روز قيامت باشد كه احوال خود و احوال مؤمنان بينند . و آنان كه گفتند اين آيت منسوخ است به آيت قتال خطا گفتند ، براى آن كه گمان بردند كه ، مراد به اين صيغت امر است ، يعنى كه اوّل در بدايت كار ، خداى رسول را گفت : اينان را فرو گذار ( 5 ) تا هر چه خواهند مىكنند .
آنگه اين به آيت قتال منسوخ كرد و گفت : ( 6 ) فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ( 7 ) . . . ، و اين آنگه بودى كه * ( ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا ) * ، امر بودى بر حقيقت ، و اين امر نيست تهديد است و مراد نهى است ، چنان كه گفت : اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ ( 8 ) . . . ، و قوله : وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ ( 9 ) - الآيه . چه اگر اين آيتها و مانند اين امر
هامش
( 3 - 1 ) . اساس : روزيتان ، قم : روزهتان ، ديگر نسخه بدلها : روزهء شما .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : كاشكى .
( 4 ) . قم : زود بود ، مل : زود باشد ، ديگر نسخه بدلها : روزى آيد .
( 5 ) . آو ، بم ، فرا گزار ، آب ، آز ، آج ، لب ، آل ، مش : فراگذار ، مل : فرو مگذار .
( 6 ) . با توجه به قرآن مجيد افزوده شد .
( 7 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 5 .
( 8 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 40 .
( 9 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 64 .