خداى است كه بيافريد آسمانها و زمين و فرو فرستاد از آسمان آبى ، يعنى آب باران ، و به آن آب درختان برويانيد ، و از درختان ميوه بر آورد ( 1 ) تا روزى بود شما را . و نصب او بر مفعول له باشد ، و روا بود كه مصدرى بود در جاى حال ، اى رازقا لكم . و از نعمتهاى او بر شما آن است كه مسخّر بكرد شما را كشتى تا در دريا مىرود به فرمان او ، و نيز جويهاى آب شما را مسخّر بكرد از : فرات و نيل و جيحون و سيحون و جز آن ، تا مىرود به آن جا كه شما خواهى و مىرانى به آن جا كه خواهى .
و نيز آفتاب و ماه را مسخّر بكرد ، * ( دائِبَيْنِ ) * ، دؤوب ، مرور الشّىء على عادة ( 2 ) باشد من الدّأب ، و هو العادة . عبد اللَّه عبّاس گفت : دؤوبهما في طاعة اللَّه ، و دگر مفسّران گفتند : دؤوب و سير ايشان در منافع خلقان است از ميوه پختن و كشت پروردن و جز آن ، و نيز شب و روز شما را مسخّر بكرد و مذلَّل تا متعاقب مىباشند ، چون شب برود روز در آيد ، و چون روز برود شب در آيد با تعاقب ضياء و ظلمت و زيادت و نقصان .
* ( وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه ) * ، و بداد شما را از هر چه خواستى از او ، و « من » تبعيض راست و در محلّ نصب افتاد ، على انّه مفعول به ، و التّقدير : و اتاكم بعض ما سألتموه ، بداد شما را بعضى آنچه از او خواستى . و گفتند : مفعول به از كلام محذوف است ، و التّقدير : و اتاكم من كلّ شىء سالتموه شيئا . و « ما » نكرهء موصوفه است ، چنان كه مىبينى . و گفتهاند مراد به « كلّ » جلّ الشّىء و معظمه است ، چنان كه گفت : وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ( 3 ) . . . ، و قوله : فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ ( 4 ) . . . ، و اين على التّكثير و التّغليب باشد .
حسن بصرى و ضحّاك و سلام خواندند : و اتيكم من كلّ ، بالتّنوين ، على تقدير : من كلّ شىء ما سالتموه ، بر اين قراءت ، « ما » مفعول به باشد . و ضحّاك « ما » را حمل كرد بر نفى و گفت معنى آن است كه :
و اتيكم من كلّ شىء ( 5 ) لم تسألوه ، و بسيار چيزها بداد شما را كه نخواستى از او ، و راه با آن نبود ( 6 ) شما را . * ( وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّه لا تُحْصُوها ) * ، و اگر
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب ، آل ، مش : بياورد .
( 2 ) . قم : عادته ، مش : عادات .
( 3 ) . سورهء نمل ( 27 ) ، آيهء 23 .
( 4 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 44 .
( 5 ) . كذا ، در اساس و قم و مل ، ديگر نسخه بدلها ما .
( 6 ) . آو ، بم ، آج ، آل ، مش : راه به آن بنمود .