آن جاست [ 65 - ر ] كه درخت تمام نباشد الَّا به سه چيز : عرقى ثابت و اصلى قايم و فرعى عالى ، همچونين ( 1 ) ايمان و اسلام به سه چيز تمام شود : تصديق بالقلب ، و اقرار باللَّسان ، و عمل بالاركان ، بيانش حديث رضا - عليه السّلام - از پدرش از پدرانش - عليهم السّلام - از امير المؤمنين از رسول - عليه السّلام - كه گفت :
الإيمان معرفة بالقلب و اقرار باللَّسان و عمل بالأركان .
حميد طويل روايت كرد از انس مالك كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و على آله - گفت :
مثل هذا الدّين كمثل شجرة ( 2 ) نابتة ( 3 ) الايمان اصلها و الزّكوة فرعها ، و الصّيام عرقها ( 4 ) ، و التّأخّى ( 5 ) فى اللَّه ثباتها ( 6 ) و حسن الخلق و رقها و الكفّ عن محارم اللَّه ثمرها فكما لا يكمل الشّجرة الَّا بثمرة طيّبة لا يكمل الايمان الَّا بالكفّ عن محارم اللَّه
، گفت : مثل اين دين چون درختى است رسته ، ايمان به خداى اصل اوست و زكات شاخ اوست ، و روزه بيخ اوست . و برادرى كردن ( 7 ) براى خداى ثبات اوست ، و خوى نيكو برگ اوست ، و باز ايستادن از محارم ( 8 ) ميوهء اوست چنان كه درخت تمام نشود الَّا به ميوه همچونين » ايمان تمام نشود الَّا به باز ايستادن از محارم .
و حكمت در آن كه آن را به درخت خرما تشبيه كرد آن است كه از همهء درختان درخت خرماست كه با آدمى ( 10 ) به ماند ( 11 ) از آن جا كه هر درخت را كه سر ببرند بار ( 12 ) ديگر شاخهها از او و پيرامن او برآيد جز درخت خرما را كه چون سر او ببرند خشك شود و نيز برگ بر ( 13 ) نيارد چون آدمى كه بعد آن كه سرش ببرند نيز زنده نماند ، دگر آن كه تا او را بر ( 14 ) بر نيفگنند و پيوند نكنند بر ( 15 ) نيارد ، و آدمى هم چونين ( 16 ) بود . و رسول
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 2 ) . مل طيّبة .
( 3 ) . آج ، آل : ثابتة .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : عروقها .
( 5 ) . آج : التآخى ، مل : و الاخ .
( 6 ) . بم ، مش : نباتها ، آز : ثيابها .
( 7 ) . قم ، آو ، آج ، لب ، بم ، آز با يكديگر .
( 8 ) . آج ، لب : حرام .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 10 ) . آو ، لب ، بم ، آج ، آب ، مل ، آز ، مش : به آدمى .
( 11 ) . مش : بماند .
( 12 ) . آو ، بم ، آج ، لب ، آب ، آز ، آل ، مش : بارهاى .
( 13 ) . لب : برگ و ب ر ، مل : برگ و بار .
( 14 ) . كذا در اساس و بسيارى نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 7 / 23 ) : ابر .
( 15 ) . آج ، آل بر .
( 16 ) . قم ، آو ، بم ، آب ، آز ، مش : همچنين .