است به فرع عمل است ، از آن جا كه بناى عمل بر علم باشد چنان كه فرع از اصل پيدا شود .
آنگه درخت را وصف كرد به آن كه هر حينى ( 1 ) بر بياورد . * ( تُؤْتِي ) * ، اى تعطى . و اكل ، ميوه باشد ، و در « حين » ، خلاف كردند ، عبد اللَّه عبّاس گفت : به يك روايت مراد به « حين » شش ماه است ، و اين قول سعيد جبير و قتاده و حسن است ، و روايت از باقر و صادق - عليهما السّلام - و مذهب ما اين است . و اگر كسى نذر كند كه حينى روزه دارد بنزديك ما شش ماه روزه بايد داشتن ( 2 ) او را براى اين آيت و بما ثبت عن آل محمّد عليه و عليهم السّلام . و مجاهد و عكرمه و ابن زيد گفتند : مراد يك سال است . عكرمه گفت : عمر عبد العزيز كس فرستاد به من و گفت : من نذر كردهام كه غلامى در خيانتى ( 3 ) كه كرده است يا دستش ببرم يا حينى باز دارم او را . گفت :
دستش مبر و لكن يك سال باز دارش كه من از عبد اللَّه عبّاس شنيدم كه « حين » ، دو است : حينى است كه شناسند و حينى كه نشناسند . امّا آن حين كه نشناسند قوله :
وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ ( 4 ) ، و قوله : وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَه بَعْدَ حِينٍ ( 5 ) ، و آن « حين » كه شناسند قوله :
* ( تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها ) * ، از ميان يك سال تا سر ( 6 ) سال باشد .
ربيع انس گفت : هر بامداد و شبانگاه ( 7 ) باشد براى آن كه هر بامداد و شبانگاه اين كلمت با عملى كه مؤمن كرده باشد به آسمان برند . سعيد بن المسيّب گفت :
مراد دو ماه است براى آن كه خرما بر درخت بيشتر از دو ماه نباشد . و ضحّاك گفت : هر ساعتى از ساعات شب و روز اگر تابستان باشد و اگر زمستان آن را « حين » خوانند و مراد آن است كه مؤمن خالى نباشد در هيچ وقتى از اوقات از اعمال خير .
اهل اشارت گفتند : وجه حكمت ( 8 ) در تشبيه اسلام و ايمان به درخت از
هامش
( 1 ) . مل : درختى .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : داشت .
( 3 ) . قم ، مل : جنايتى .
( 4 ) . سورههاى بقره ( 2 ) آيهء 36 و اعراف ( 7 ) آيهء 24 و انبياء ( 21 ) آيهء 111 .
( 5 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 88 .
( 6 ) . قم : به سر ، مل ، مش : سه .
( 7 ) . قم : شبانگاهى .
( 8 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، مش : حكم .