النبى الأمى ، اين آن پيغامبر مكّى است كه من بشارت دادم به او . خداى تعالى مرا گويد : برخيز و شفاعت كن ، من برخيزم براى شفاعت ، از مجلس من بويى بر آيد كه شنوندگان از آن خوشتر هيچ بوى نشنيده باشند و شفاعت كنم ، خداى تعالى قبول شفاعت من كند و مرا نورى دهد از فرق تا قدم و كافران گويند ابليس را كه : مؤمنان را شفيعى پديد آمد و براى ايشان شفاعت كرد و ايشان را بخواست و مشفّع شد ( 1 ) ما را شفيعى نيست جز تو ، برخيز و براى ما شفاعت كن كه ما به تو اقتدا كرديم . او برخيزد از مجلس ( 2 ) نتنى و گندى برآيد كه كس چنان نشنيده باشد . آنگه ايشان را به طعمهء دوزخ كنند ، عند آن ابليس گويد : * ( إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ . ) *
قوله : * ( وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، آنگه حق تعالى وصف كرد جاى مؤمنان را ، گفت :
امّا مؤمنان كه عمل صالح كنند ايشان را به بهشتهايى برند كه در زير درختان آن جويها مىرود و ايشان در آن جا مخلَّد ( 3 ) مؤبّد باشند ، * ( بِإِذْنِ رَبِّهِمْ ) * ، به فرمان خداى ( 4 ) .
و « با » تعلَّق دارد بقوله : * ( وَأُدْخِلَ ) * ، يعنى ايشان را به بهشت به فرمان خداى برند ، و روا بود كه به * ( خالِدِينَ ) * تعلَّق دارد . * ( تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ ) * ، تحيّت ايشان با يكديگر سلام باشد كه بر يكديگر كنند . و تحيّت فريشتگان ايشان را سلام بود ، و تحيّت خداى ايشان را سلام بود .
آنگه حق تعالى ايمان و كفر را مثل زد به دو درخت ، گفت : نمىبينى اى محمّد ! يعنى نمىدانى كه چگونه مثل زد خداى تعالى ، گفت : كلمتى پاكيزه چون درختى پاكيزه ( 5 ) است .
مفسّران گفتند : مرا به كلمت پاكيزه ، گفتن لا إله الا الله است ، بيانه : إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ ( 6 ) . . . ، و مراد به درخت پاكيزه ( 7 ) درخت خرماست ، دليلش حديث ابو الحبحاب ( 8 ) است كه گفت : ابو العاليه وقتها بنزد من آمدى ، روزى بيامد كه من نماز
هامش
( 1 ) . آو ، آب ، آز ، بم ، آج ، لب ، آل ، مش : شدند .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها او .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل ايشان .
( 7 - 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : پاك .
( 6 ) . سورهء فاطر ( 35 ) آيهء 10 .
( 8 ) . آو ، بم : ابو تجان ، آب ، آز ، آج ، لب ، آل ، مش : ابو الحجان ، مل : ابو الجعان .