كنند و مقصود ، چنان كه سلب زيد ثوبه ، اى سلب ثوب زيد . و جاءنى القوم اشرافهم ، اى جاءنى اشراف القوم ، و قوله : يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيه ( 1 ) . . . ،
اى عن قتال الشّهر الحرام . و مبرّد گفت : « اعمالهم » مرفوع است به ابتدا ، و « كرماد » خبر اوست . و « رماد » ، خاكستر باشد . * ( اشْتَدَّتْ بِه الرِّيحُ ) * ، باد به او سخت شود ، در روزى كه باد سخت آيد كس نتواند كه از آن چيزى باز دارد ، و غرض ( 2 ) تشبيه آن است كه : آن عمل كه ايشان مىكنند ، همچنان باطل و بى حكم باشد و آن را اثبات ( 3 ) و ثوابى نبود كه چنان كه خاكستر خرد را در روز باد سخت . و قوله : * ( يَوْمٍ عاصِفٍ ) * ، در او دو قول گفتند : يكى آن كه يوم عاصف ريحه ، روزى كه بادش سخت باشد ، و يكى آن كه : يوم ذي ريح عاصف ، كقولهم : ليل نائم و يوم ماطر ، اى ذات نوم و ذو مطر ، و ظاهر آيت صورت احباط دارد و عند تأمّل دليل است بر بطلان احباط ، و آن كه هر كجا در قرآن احباط است ، مراد نفى وقوع ( 4 ) و قبول است از اصل و بن ، براى آن كه باتّفاق اعمال كافران را هيچ وقوعى نباشد تا ( 5 ) چيزى بايد ( 6 ) كه آن را احباط كند ، با اين همه حق تعالى بر توسّع آن را تشبيه كرد به رماد حاصل كه باد آن را متفرّق كند به ظاهر حصول اعمال نه به وقوع حكم و استحقاق ثواب بر او ، و كذلك قوله : وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناه هَباءً مَنْثُوراً ( 7 ) ، و معنى آيت آن است كه : اعمال كافران را اگر چه به ظاهر حصولى هست ، به حكم و وقوع و استحقاق آن را محصولى نباشد و با خاكسترى ماند كه به روز باد سخت باد بر او گماشته شود تا در عالم متفرّق شود و كس نتواند آن را ضبط كند . * ( ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ ) * ، اختيار كفر و اصرار بر او ضلالى و گمراهى باشد دور ( 8 ) .
* ( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ ) * ، گفت : نبينى كه خداى تعالى آسمان و زمين بيافريد بحقّ و حكمت ، نه به عبث و ( 9 ) بازى ؟
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 217 .
( 2 ) . قم به .
( 3 ) . قم ، لب : اثبات .
( 4 ) . آب ، آز : ندارد .
( 5 ) . آب ، آز : يا .
( 6 ) . آب ، آز : باشد ، آو ، بم ، آج : ماند .
( 7 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 23 .
( 8 ) . اساس : درو ، كه تحريف به نظر رسيد ، با توجّه به معنى و نسخه بدلها تصحيح شد .
( 9 ) . آب ، آز به .