شربهاى ( 1 ) باشد كه چون به دست او دهند نفرتى عظيم حاصل شود او را ، و چون بنزديك روى برد گوشت و پوست روى و سرش پخته شود ، چون باز خورد امعايش پاره پاره شود و از زيرش برون آيد چنان كه حق تعالى گفت : وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ ( 2 ) ، و قال : يَشْوِي الْوُجُوه بِئْسَ الشَّرابُ ( 3 ) [ 63 - ر ] .
* ( وَيَأْتِيه الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : من كلّ جهة ، از هر جهتى و جانبى . حق تعالى گفت : مرگ به او آيد از هر جانبى و از هر جايى از جهات ست ، از پيش و پس و چپ و راست و زير و بالا . ابن جريج گفت و ابراهيم التّيمىّ كه :
از هر جايى از اندامش تا از زير ( 4 ) هر موى مرگى بر آيد او را ، و اين بر طريق مبالغت است . ضحّاك گفت : حتّى من ابهام رجله ( 5 ) ، تا انگشت پايش ، و اين را كه موت خواند گفتند : مراد شدايد و بلاياست . * ( وَما هُوَ بِمَيِّتٍ ) * ، با اين همه مرده نباشد و بنميرد تا باز رهد ، و جمع كردن ميان اين و آن ، اعنى نفى و اثبات از دو وجه بود : يكى از اين وجه كه گفتيم كه مراد به موت ، نه مرگ است ، بل مراد اهوال و شدايد است ، آن را مرگ خواند بر توسّع تا مناقضه نباشد به نفى و اثبات ، و امّا اگر موت بر حقيقت حمل كنند ، خداى تعالى هر گه ( 6 ) كه او بميرد او را زنده مىكند ، چنان كه گفت :
كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها » .
* ( وَمِنْ وَرائِه عَذابٌ غَلِيظٌ ) * ، و در پيش او عذابى ستبر ( 8 ) باشد . و گفتند : از پس او عذابى باشد عظيم . و گفتند : از پس اين عذاب او را عذابى بود غليظ .
* ( مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ - ) * الاية ، حق تعالى در اين آيت مثل زد اعمال كافران را و تشبيه كرد آن را به خاكسترى كه بادى سخت بر او مسلَّط شود تا هيچ بر جاى نماند . و در رفع « اعمالهم » دو قول گفتند : يكى آن كه بدل « مثل » است - بدل اشتمال - و التّقدير : مثل اعمال الَّذين كفروا ، و از حقّ بدل اين ( 9 ) باشد كه آن را اصل
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : شربتى .
( 2 ) . سورهء محمّد ( 47 ) آيهء 15 .
( 3 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 29 .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : بن .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : رجليه .
( 6 ) . مل كه خواهد .
( 7 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 56 .
( 8 ) . آل : سطبر .
( 9 ) . آب ، آز بدل اشتمال .