و پراگنده و ناچيز شود ، و آنچه از آن آب صافى و زر و سيم صافى باشد و صافى از دگر اجناس آن مثل حق است كه نافع بود مردمان را همچنان كه اين چيزها نافع است . * ( كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّه الأَمْثالَ ) * ، چنين زند ( 1 ) خداى تعالى مثلها براى مردمان تا در او تأمّل كنند و فرق بشناسند ميان حقّ و باطل . و كلام تمام شده است آن جا كه گفت : * ( يَضْرِبُ اللَّه الأَمْثالَ . ) * . و بهرى مقريان آيتى شمردند اين را ( 2 ) .
آنگه ابتدا كرد ، گفت : * ( لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى ) * ، آنان را كه خداى را اجابت كنند به آنچه ايشان را با آن خوانده است از اسلام و راه حق و قبول شرع و عمل به اركان او ، ايشان را چه باشد : * ( الْحُسْنى ) * ، و آن تأنيث احسن بود ، نيكوتر ( 3 ) ، يعنى نكوتر آنچه ايشان كرده باشند ، چنان كه گفت : لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ ( 4 ) . . .
* ( وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَه ) * ، و آنانى كه او را اجابت نكنند و بر كفر اصرار كنند ، حال ( 5 ) ايشان چه باشد ، * ( لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً ) * ، اگر ايشان را بود آنچه در همه زمين است ، يعنى آن كه ملك و ملك زمين است . * ( وَمِثْلَه مَعَه ) * ، و مانند آن با آن باشد ، يعنى ملك زمين مضاعف ( 6 ) . و ضمير راجع است با لفظ « ما » . * ( لَافْتَدَوْا بِه ) * ، ايشان خويشتن را به آن فدا كنند و خواهند تا باز خرند ، و اگر در دست ايشان باشد ، بدهند و فديه كنند سود ندارد ايشان را . و اين تهديدى است كه از اين بليغتر ممكن نباشد و يأسى و نوميديى مر كافران را از خلاص و نجات . آنگه گفت : * ( أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ ) * ، ايشان آنند ( 7 ) كه ايشان را سوء الحساب باشد . و حساب و شمار بد كنند و مناقشت كنند و مسامحه نكنند و هيچ فرو نگذارند و محابا نكنند . جبّائى گفت : معنى آن است كه حساب ايشان بر وجه توبيخ و تقريع كنند ، * ( وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ ) * ، و جاى ايشان دوزخ باشد ، و آن بد بسترى است و جايى ( 8 ) ، كه جاى مبيت و
هامش
( 1 ) . آج ، لب : زد .
( 2 ) . آز ، آب : اين را آيتى شمرند .
( 3 ) . آو ، بم ، آب : نيكىتر .
( 4 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 26 .
( 5 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : مثال .
( 6 ) . آب ، آز گردد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : آناناند .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : بد بسترى و جايى است كه .