* ( أَمْ جَعَلُوا لِلَّه شُرَكاءَ ) * ، يا اين مشركان با خداى انبازان بداشتند . آنگه بر سبيل انكار بر ايشان گفت : * ( خَلَقُوا كَخَلْقِه ) * ، اين بتان شما چيزى آفريدند چون آفريدههاى او از آسمان و زمين و كوه و دريا و جماد و حيوان و اصناف خلق از جواهر و اعراض مخصوص ( 1 ) كه قديم تعالى مختص است به قدرت بر آن كه پس مشتّبه شد خلق ايشان به خلق او . آنگه گفت ، بگو كه : خداى آفريدگار همه چيز است و مجبّره را به اين ( 2 ) تمسّك نيست در اضافت فعل بندگان با خلق خداى ، كه اين مخصوص است به افعالى ( 3 ) كه خداى تعالى به آن مستحقّ عبادت است و به آن إله است از قرينهء آيت .
دگر آن كه فحواى آيت دليل مىكند بر خلاف اين ، و آن آن است كه : آيت وارد است مورد ذمّ و توبيخ بت پرستان ( 4 ) ، آنگه اگر * ( خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ) * حمل كنند بر آن كه خالق عبادت اصنام است ، اين عذرى باشد ايشان را و ملامت كردن و عذر خواستن متناقض ( 5 ) باشد . و در كلام خداى تعالى مناقضه روا نباشد ، پس مراد آن افعال است كه خداى تعالى متفرّد ( 6 ) است به آن ، كالجواهر و الاعراض المخصوصة .
قوله : * ( أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً ) * ، حق تعالى در اين ( 7 ) دو مثل زد حق و باطل را ، يكى آن كه گفت : خداى تعالى فرو فرستاد از آسمان آبى به اندازه ، يعنى آب باران .
* ( فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها ) * ، برفت رودهايى به مقدار آن باران ، يا به مقدار رودها ( 8 ) در مسيل تنگ آب كم باشد به حسب انحدار آب و در مجرا و مسيل فراخ كه سيل رود ( 9 ) آن جا دارد ، آب بسيار بود ، * ( فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً ) * ، آنگه سيل آن رود بر گرفته باشد كفى بر سر آمده . و قوله : * ( رابِياً ) * ، اى عاليا ، من قوله تعالى : اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ . . . ، ( 10 ) اى ارتفعت و زادت ، و منه الرّبا . دگر آن كه گفتند ( 11 ) : * ( مِمَّا يُوقِدُونَ ) * ( 12 ) * ( عَلَيْه فِي النَّارِ . ) * حمزه و كسائى خواندند : « يوقدون » ، بالياء ، و در شاذّ حميد و ابن محيص و ابن وثّاب و
هامش
( 1 ) . قم : مخصوصه .
( 2 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب آيت .
( 3 ) . قم : باتّفاق .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 5 ) . قم : مناقض .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز لب : منفرد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها آيت .
( 8 ) . آو ، بم ، لب : رودهاى .
( 9 ) . مل : رودى ، ديگر نسخه بدلها : روى .
( 10 ) . سورهء : حجّ ( 22 ) ، آيهء 5 و فصّلت ( 41 ) آيهء 39 .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : گفت .
( 12 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : توقدون ، كه با توجه به ضبط قرآن چاپى تصحيح شد .