آنگه حق تعالى از كمال قدرت خود و كمال عالمى ( 1 ) خود خبر داد ، گفت : * ( اللَّه يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى ) * ، خداى داند كه هر مادهاى از حيوانات چه بار برگيرد و كى بار برگيرد ، يعنى حملى كه در شكم دارد ، نر است يا ماده ، تمام است يا نا تمام ، نيك است يا بد ، سعيد است يا شقى ، نيز عالم است به آنچه در رحم او حاصل آيد از نطفه ، آنگه علقه شود ، آنگه مضغه شود ، آنگه استخان ( 2 ) در او پيدا شود ، آنگه گوشت بر او پوشند ، آنگه حيات در او آفرينند . قديم - جلّ جلاله - به اوقات و مقادير اين و كمّيّت و كيفيّت اين عالم است كه چند گاه نطفه بود و چند گاه علقه و چند گاه مضغه بوده * ( وَما تَغِيضُ الأَرْحامُ ) * ، و آنچه بكاهاند ( 3 ) رحمها و حمل ، به فتح « حا » ، بار آبستن بود در شكم ، و آنچه مردم بر سر گيرد و ( 4 ) پشت از بار ، حمل باشد به كسر « حا » ، و آنچه بر سر درخت بود ، آن را نيز حمل گويند به فتح « حا » ، و امرأة حامل و حاملة اذا كانت ( 5 ) حبلى فاذا حملت شيئا على ظهرها او رأسها فهى حاملة لا غير فاذا به نيت على « حملت » قلت حاملة فيهما ( 6 ) اعنى فى الحمل و الحبل ، قال ( 7 ) :
تمخّضت المنون له بيوم
انى و كلّ حاملة تمام
و قوله : * ( وَما تَغِيضُ الأَرْحامُ ) * ، در او سه قول گفتند : يكى آن كه گفتند معنى آن است كه : آنچه از مدّت حمل بكاهد از نه ماه تا شش ماه و از نه ماه بيفزايد تا به يك سال و دو سال و بيشتر على خلاف فيه بين الفقهاء ، اين قول ضحّاك است .
قول دوم حسن بصرى گفت : داند آنچه بكاهد به سقط و بى وقت از شكم بيفتد يا بيفزايد بر مدّت نقصان تا بتمامى ( 8 ) نه ماه رسد [ 44 - ر ] . قول سهام ( 9 ) آن است كه ابن زيد گفت : * ( ما تَغِيضُ الأَرْحامُ ) * ، آنچه رحم بكاهاند از نطفه به ظهور خون حيض آن مدّت كه در او خون بيند معدود نباشد در ايام حمل .
و اصحاب شافعى به اين آيت استدلال كردند بر آن كه ، زن آبستن حيض بيند و
هامش
( 1 ) . آج ، لب : علم .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : استخوان .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : بكاهد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم بر .
( 5 ) . اساس ، آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : كان ، به قياس با قم تصحيح شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم جميعا .
( 7 ) . آب ، آز الشاعر شعر .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : به تمام .
( 9 ) . بم ، آب ، مل : سيم .