است ، جز كه براى اختلاف لفظ روا داشتند ( 1 ) ، و مثله قول الشّاعر :
و لو اقوت عليك ديار عبس ( 2 )
عرفت الذّلّ عرفان اليقين
اين قول ضعيف است ، مذهب درست آن است كه بصريان گفتند به هيچ وجه اضافة الشّىء الى نفسه روا نباشد ( 3 ) ، و لا اضافة الموصوف الى صفته . و اين چيزها و امثال اين بر تأويل حذف الموصوف و اقامة الصّفة مقامه باشد ، و كذلك يوم الجمعة و بارحة الأولى و جانب الغربى و دار الاخرة و صلاة الاولى و مسجد الجامع و بقلة الحمقاء ، و انّما هو على تأويل يوم صلاة الجمعة و بارحة السّاعة الأولى و جانب المكان الغربيّ و دار الحيوة الاخرة و صلاة السّاعة الاولى و مسجد الوقت الجامع و بقلة الحبّة الحمقاء ، و همچونين ( 4 ) اضافت صفت با موصوفش نشايد ، فامّا قولهم ، عليه سحق ( 5 ) عمامة و جرد قطيفة ( 6 ) ، و اخلاق ( 7 ) ثياب ، و هل عندك جائية خير ( 8 ) بر تأويل انفصال ( 9 ) اضافت به معنى « من » و التّقدير : سحق من عمامة و جرد من قطيفة و اخلاق ( 10 ) من ثياب ، كقولك : خاتم فضّة و باب ساج ، اى من فضّة و من ساج .
* ( حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ ) * ، تا نوميد شدند رسولان و پيغامبران از ايمان ايشان .
* ( وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا ) * ، و گمان بردند كه ايشان را تكذيب خواهند كردن و به دروغ داشتن . و ابو جعفر المدنىّ خواند به تخفيف : كذبوا ، كه با ايشان دروغ خواهند گفتن ، يعنى در خبر دادن از خويشتن به ايمان ، و ايمان ندارند ، بل منافق باشند . و قولى دگر گفتند كه : * ( وَظَنُّوا ) * ، يعنى امّتان پيغامبران گمان بردند كه پيغامبران با ايشان دروغ گفتند در آنچه وعده دادند ايشان را ، و گفتند : از نزول ( 11 ) عذاب به ايشان ، و اين قول سعيد بن جبير است [ 40 - ر ] و عبد اللَّه عبّاس گفت به روايت ابن ابى مليكه كه معنى آن است : فظنّوا ، يعنى امّتان پيغامبران گمان بردند كه آنچه ايشان را وعده دادند از نصر و فتح دروغ است و با ايشان دروغ گفتهاند ، و مثله قوله :
هامش
( 1 ) . بم : دانستند .
( 2 ) . آو ، بم ، مل ، آج : عيش .
( 3 ) . قم : درست نباشد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 7 - 5 ) . آب ، آج ، لب من .
( 6 ) . قم : قطنه ، آب : قطيعت .
( 8 ) . مل : خبير .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها بود .
( 10 ) . بم : اختلاف .
( 11 ) . آو ، آب ، آز ، آج : زوال .