خداى آفرينندهء اين چيزهاست ، و لكن گوييم او را ( 1 ) شريكانند .
عطا گفت : آيت در دعا آمد كه ايشان در حال رخا ( 2 ) و امن وسعت و صحّت ، خداى را فراموش كردندى ، چون ايشان را رنجى و تنگيى ( 3 ) و بيماريى پديد آمدى ( 4 ) ، در دعا آويختندى و در دعا گرفتندى ، چنان كه گفت : وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ - ( 5 ) الايه ، و كقوله : وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ ( 6 ) . . . ، قوله : وَإِذا مَسَّ الإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِه ( 7 ) - الايه و قوله : وَإِذا مَسَّه الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ ( 8 ) . و بعضى اهل معانى گفتند : در آيت « كان » مقدّر است ، و تقدير آن كه : و ما يؤمن اكثرهم بالسلَّه لَّا و قد كانوا مشركين من قبل ، بيشترين ايشان ايمان ( 9 ) نمىآرند و الَّا پيش از آن مشرك بودهاند . و گفتند : آيت در قصهء دخان آمد ، و آن ، آن بود كه در ايّام قحط در مكّه دودى پديد آمد ، ايشان جزع كردند و گفتند : رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ ( 10 ) ، اين ايمانشان بود ، چون خداى تعالى كشف كرد ( 11 ) با سر كفر شدند ، بيانه قوله قال : إِنَّكُمْ عائِدُونَ ( 12 ) . و چون چنين باشد ، لفظ ايمان در آيت مجاز بود و مراد اظهار ايمان بود ، چنان كه گفت : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه ( 13 ) . . . چون بر اين جمله بود ، آيت در منافقان باشد ، و آنچه رمّانى گفت در آيت ، دليل است بر آن كه كفر و ايمان شايد تا مجتمع باشند ( 14 ) در يك شخص در يك حال تا يك تن مؤمن بود از وجهى و كافر بود از وجهى دگر .
چنان كه اهل كتاب مؤمن بدند ( 15 ) به موسى و كافر بودند به محمّد ، چنان كه گفت :
فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ ( 16 ) . . . درست نيست بنزديك ما ، براى آن كه ايمان بنزديك ما عبارت است از مجموع علومى كه تا مجتمع نشود ايمانش نخوانند ،
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب ، آج : و لكن او را .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم و مل : در رخا .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : نكبتى .
( 4 ) . مل : رسيدى .
( 5 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 22 .
( 6 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 32 .
( 7 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 12 .
( 8 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 51 .
( 9 ) . آب : ايما / ايمان ، آز : ايمانى آرند .
( 10 ) . سورهء دخان ( 44 ) آيهء 12 .
( 11 ) . آب ، آز : كردند .
( 12 ) . سورهء دخان ( 44 ) آيهء 15 .
( 13 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 136 .
( 14 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : باشد .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : بودند .
( 16 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 85 .