آنگه صفت غفلت و جهالت ايشان گفت ، اعنى كافران : گفت . * ( وَكَأَيِّنْ ) * اى كم ، * ( مِنْ آيَةٍ ) * ، بس آيت و دليل و حجّت . و « كم » و « كايّن » با « من » استعمال كنند بيشتر ، و اين « من » زيادت باشد . * ( فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ، كه در آسمانها و زمين هست ( 1 ) كه اين كافران به آن مىگذرند ( 2 ) و از آن اعراض و عدول مىكنند و در آن انديشه نمىكنند آيات آسمان آفتاب و ماه و ستاره و سير و دور ايشان است ، على وتيرة لا يختلف ( 3 ) الحال فيها . و آيات زمين انواع حيوان و نبات و اشجار و انوار و ازهار ( 4 ) و ثمار هر چيزى در وقت و اوان ( 5 ) خود .
حسن بصرى گفت : مراد به آيات ، اهلاك امم ماضى ( 6 ) است كه ايشان از انديشه در آن اعراض مىكنند ، چنان كه گفت : وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ ، وَبِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ( 7 )
* ( وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّه ) * ، و بيشترينهء ( 8 ) ايشان به خداى ايمان نيارند ، الَّا و ايشان مشرك باشند .
عبد اللَّه عبّاس و مجاهد و قتاده گفتند : مراد به آيت مشركانند كه ايشان را چون ( 9 ) گفتندى : مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ ( 10 ) ، آسمانها و زمين كه آفريد ؟ گفتندى :
خداى . و چون گفتند ( 11 ) : مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّه ( 12 ) . . . ، شما را كه آفريد ؟ گفتندى ( 13 ) :
خداى ، آنگه با اين اقرار كه به زبان مىگفتند ، بت مىپرستيدند و مىگفتند : اينان انبازان خداىاند و شفيعان مااند بنزديك خداى ، هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّه ( 14 ) و مىگفتند : ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّه زُلْفى ( 15 ) . . . ، ما اينان را براى تقرّب به خداى مىپرستيم .
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب ، مل ، آج ، لب : زمينهاست .
( 2 ) . آو ، بم : مىگزرند ، مل : مىگذارند و مىگذرند .
( 3 ) . آج ، لب : لا تختلف .
( 4 ) . مل : انهار .
( 5 ) . آب ، مل ، آز : وقت اوان .
( 6 ) . آز ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : ماضيه .
( 7 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيات 137 و 138 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : بيشتر .
( 9 ) . هيچ يك از نسخه بدلها ، ندارد .
( 10 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 25 و سورهء زمر ( 39 ) آيهء 38 .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : گفتندى .
( 12 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 87 .
( 13 ) . آب ، مل ، آز ، آج ، لب : گفتند .
( 14 ) . سورهء يونس 10 آيه 18 .
( 15 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 3 .