و پانصد و هفتاد و اند مرد مقاتل بودند ، جز زنان و كودكان و پيران و بازماندگان و ممتحنان . و اينان كه بازمانده بودند از كودكان و زنان ، هزار هزار و دويست هزار بودند ، جز آنان كه گفتيم كه مقاتلان بودند .
اهل تاريخ گفتند : يعقوب پس از آن كه با مصر آمد و اهل را با مصر آورد ، بيست [ 37 - پ ] و چهار سال بماند در راحت و آسايش و غبطت حال و هناءت عيش . و به مصر فرمان يافت و چون وفاتش نزديك رسيد ، وصايت كرد يوسف را كه : مرا بنزديك ( 1 ) پدرم بر اسحاق ، به شام و آن جا دفن كن . يوسف - عليه السّلام - همچنان كرد ، او را ببرد و آن جا دفن كرد و با مصر آمد .
سعيد جبير گفت : يعقوب را - عليه السّلام - در تابوتى از ساج نقل كردند با ( 2 ) بيت المقدس ، و چون يعقوب را از مصر به بيت المقدس آوردند ، هم آن روز ( 3 ) باتّفاق برادرش عيص فرمان يافته بود ، هر دو را در يك گور نهادند و هر دو بهم زاده بودند و عمرشان صد و چهل و هفت سال بود . گفتند : چون خداى تعالى يوسف را آنچه مراد و آرزوى او بود بداد و شمل ايشان ( 4 ) جمع كرد و ملك و نعمت دنيا بر او تمام كرد انديشه كرد دانست كه آن بنماند و لا بدّ از آن مفارقت بايد كردن . تمنّاى بهشت كرد و انديشهء آن گرفت او را نفسش آرزومند بهشت شد ، تمنّاى مرگ كرد ، و هيچ پيغامبر پيش از او و پس از او تمنّاى مرگ نكردند ( 5 ) .
گفت : * ( رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ ) * ، « من » ، تبعيض راست اين جا ، بار خدايا مرا بدادى از ملك بهرهاى تمام . براى آن كه همهء ملك به او نداد خداى - عزّ و جلّ - * ( وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأَحادِيثِ ) * ، و مرا بياموختى از تأويل خواب ، * ( فاطِرَ السَّماواتِ ) * [ اى ] ( 6 ) يا فاطر ، اى آفرينندهء آسمانها و زمين ! * ( أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ ) * ، تو خداوند منى و به من اوليترى در دنيا و آخرت ، * ( تَوَفَّنِي مُسْلِماً ) * ، جان من بردار بر مسلمانى . و اگر آنان كه گفتند كه يوسف تمنّاى مرگ كرد از اين آيت گفتند در آيت اين نيست . براى آن كه * ( تَوَفَّنِي مُسْلِماً ) * دعا نيست به طلب مرگ ،
هامش
( 1 ) . آب : با نزديك .
( 2 ) . بم ، آج ، لب : تا .
( 3 ) . قم ، آج ، لب : همان روز .
( 4 ) . آب : ايشا / ايشان .
( 5 ) . قم ، بم : نكرد .
( 6 ) . از قم افزوده شد ، آب تقديره .