عظيمتر باشد از حسرت آنان كه آن ندارند . آنگه ايشان را اميد مآل ( 1 ) و عاقبت نباشد ، كه اين اميد مؤمنان را بود . و نصب فعل مضارع به اضمار « ان » است . قوله : * ( وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ [ وَهُمْ كافِرُونَ ] ) * » و جانهاشان هلاك شود و ايشان كافر . « واو » ، حال راست ، و الزّهق ( 3 ) الهلاك و البطلان ، قال اللَّه تعالى : وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ ( 4 ) اى ، بطل الباطل . ابو على گفت : خداى مىخواهد كه ايشان را با خود رها كند و مخذول گرداند عقوبة على كفرهم المتقدّم .
قوله : * ( وَيَحْلِفُونَ بِاللَّه ) * آنگه حق تعالى ناپاك دارى ايشان و جرأت ايشان بر خداى باز گفت ، گفت : سوگند مىخورند به خداى تعالى كه ايشان از شمااند ، مىگويند : ما از شماايم و بر دين شماايم ، و حق تعالى تكذيب ايشان مىكند و مىگويد : دروغ مىگويند ، * ( وَما هُمْ مِنْكُمْ ) * كه ايشان از شما نهاند ( 5 ) ، و لكن [ 85 - ر ] گروهىاند كه از شما مىترسند ، اين براى خوف ( 6 ) مىگويند ، الفرق ، الخوف ، و رجل فروقة ، اى جبان ، و الهاء للمبالغة .
آنگه گفت : * ( لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً ) * اگر اين منافقان حرزى و پناهى يافتندى ، * ( أَوْ مَغاراتٍ ) * جمع مغارة ، و يا غارى در كوهى ، و آن جايى باشد كه به دو فرو شوند من غار الماء ، و غارت عينه غورا ، و الغور الارض المنخفضة ، و النّجد خلافه . و عبد الرّحمن عوف در شاذّ خواند : او مغارات ، به ضمّ « ميم » او به مفعل كرده است من اغار ، اى موضع غور ( 7 ) ، قال الشّاعر :
فعدّ طلابها و تعدّ عنها
به حرف قد تغير اذا تبوع
* ( أَوْ مُدَّخَلًا ) * موضع دخول مفتعل باشد از دخول تا جايى كه در او شدندى . مجاهد گفت : محرزا . قتاده گفت : سربا . كلبى گفت : نفقا كنفق اليربوع . ضحّاك گفت :
مأوى يأوى اليه . حسن گفت : وجها يتوجّه اليه ، اين جمله متقارب است از روى معنى . ابن كيسان گفت : مدّخلا ، اى دخلاء دوستانى اندرونى كه ايشان را
هامش
( 1 ) . اساس : ماال / مآل .
( 2 ) . اساس : ندارد به قياس با قرآن مجيد و نسخهء مل ، افزوده شد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : و الزّهوق .
( 4 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 81 .
( 5 ) . مل و لكنّهم قوم يفرقون .
( 6 ) . اساس : خود به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 7 ) . اساس : غرور به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .