به ضمّ « يا » و كسر « ميم » ، و او را دو معنى باشد ، يكى آن كه : يجعلها عامرا ، براى آن كه « عمر » هم لازم است و هم متعدّى ، و چون عمر لازم انگارد ، اعمر از او متعدّى كند قياسا على سائر اخواته . و وجهى دگر آن بود ( 1 ) : ان ( 2 ) يعينوا على عمارتها ، كه بر عمارت آن يارى كنند عمارت كنندگان را .
* ( إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّه ) * ، آنگه به لفظ « انّما » كه اثبات الشّىء و نفى ما عداه باشد [ 61 - پ ] ، گفت : عمارت مسجدهاى خداى آن كس كند كه به خداى ايمان دارد و نماز به پاى دارد و زكات مال دهد ، ايشان همانا از جملهء راه يافتگان باشند .
عبد اللَّه عبّاس و حسن گفتند : « عسى » از خداى واجب باشد ، و بعضى دگر گفتند :
براى آن لفظ « عسى » آورد تا تكيه نكنند و بر حذر باشند از معاصى ، و از جملهء عمارت مسجد ، تعهّد او باشد ( 3 ) به نماز ، چه مسجد به نماز جماعت و انبوه نمازكنان آبادان باشد . ابو سعيد خدرى روايت كرد كه ، رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت : چون بينى كه مرد ( 4 ) آمد و شد مسجد [ به نماز ] ( 5 ) به پاى مىدارد ، گواهى دهى ( 6 ) بر ايمان او و براى آن كه چون خداى - جلّ جلاله - مىگويد : * ( إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّه مَنْ آمَنَ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ ) * - الاية .
* ( أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ ) * ، مفسّران و اهل سير در سبب نزول اين آيت خلاف كردند نعمان بن بشير گفت : من بنزديك منبر رسول - عليه السّلام - نماز مىكردم ، مردى مىگفت : من باك ندارم از آن كه هيچ عمل نكنم پس از آن كه حاجيان را آب مىدهم ( 7 ) ، و ديگرى مىگفت : من باك ندارم كه هيچ عمل نكنم ( 8 ) پس از آن كه عمارت خانهء خداى مىكنم ( 9 ) ، و ديگرى گفت : جهاد در سبيل خداى از همه فاضلتر است . عمر گفت : بانگ مدارى و خصومت مكنى بنزديك منبر ، [ رها كنى تا ] ( 10 ) رسول - عليه السّلام - بيرون آيد ، من از او بپرسم تا بگويد كه كدام فاضلتر است از اين
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : آن كه .
( 2 ) . آج ، لب : اذ آن : از .
( 3 ) . اساس : به عهد او باشند به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 4 ) . آج ، لب : مردى .
( 5 ) . اساس : ندارد ، به قياس نسخه آو ، افزوده شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : ده .
( 7 ) . مج : دهم .
( 8 ) . اساس : كنم به قياس با نسخهء مل ، تصحيح شد .
( 9 ) . مج : بكنم .
( 10 ) . اساس : ندارد از مج ، افزوده شد .