خداى را عمارت كنند در آن حال كه ايشان بر خود گواى ( 1 ) مىدهند به كفر ، يعنى افعالى مىكنند كه دليل كفر ايشان كند تا بمنزلت آن باشد كه بر خود گواى داده باشند . و نصب « شاهدين » ، بر حال باشد . و ابن كثير و ابو عمرو خواندند : مسجد اللَّه [ بر واحد ] ( 2 ) ، على انّ المراد به المسجد الحرام . و باقى قرّاء : * ( مَساجِدَ اللَّه ) * خواندند بر جمع ، و آن دو معنى را محتمل بود يكى آن كه : جملهء مساجد باشد بر عموم ، و يكى آن كه : مراد مسجد الحرام بود . آنگه هر بقعهاى از او مسجدى كرده است براى شرفش را ، و براى آن كه مردم در او از چهار جهت نماز كنند روى به چهار جهت ( 3 ) كعبه كرده ، و در هيچ مسجد اين نباشد . و مراد از آيت آن است كه : ايشان را نرسد كه خويشتن را از عمّار مسجد خوانند ، و ايشان بر كفر اصرار كرده . و قوله : * ( شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ ) * ، در او چند قول گفتند :
يكى آن كه : يفعلون ( 4 ) ما يدلّ على كفرهم ، و اين قول حسن بصرى است . دگر آن كه سدّى گفت : خود مراد تصريح شهادت و خبر است ، چنان كه جهود بگويد ( 5 ) كه من جهودم ، و ترسا بگويد ( 6 ) كه من ترسايم ، و ايشان مىگفتند كه : ما مشركيم ، و اين صريح گواى ( 7 ) باشد بر خود بر كفر . كلبى گفت ، معنى آن است كه : گواى ( 8 ) مىدهند بر رسول ما - عليه السّلام - به كفر ، و چون بر او گواى ( 9 ) دهند ، بر خود گواى ( 10 ) داده باشند ، چه او از ايشان بود في قوله : لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ . . . ( 11 ) ،
ضحّاك گفت از عبد اللَّه عبّاس كه : گواى ( 12 ) ايشان بر خود بر كفر ، سجدهء ايشان بود بتان را ، با آن كه مىگفتند : بتان مخلوقاند ، خداى تعالى گفت : * ( أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ) * ايشان آناناند كه اعمالشان باطل است ، و مراد نه آن است كه ايشان را عملى بود واقع ، آنگه باطل گشت بل مراد آن است كه : ايشان را هيچ عمل ( 13 ) واقع نبود و ايشان در دوزخ هميشه باشند . ابن السّميفع در شاذّ خواند : انّما يعمر ، از اعمار
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آو : گواهى .
( 2 ) . اساس : ندارد به قياس نسخهء آو ، و اتفاق نسخهها افزوده شد .
( 3 ) . آو ، آج ، مل ، مج ، لب : جانب .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج كنتم تفعلون .
( 6 - 5 ) . اساس : نگويد به قياس نسخهء مل و اتفاق نسخهها تصحيح شد معنى متن نيز به صورت استفهام انكارى نادرست به نظر نمىآيد .
( 12 - 10 - 9 - 8 - 7 ) . همهء نسخه بدلها : گواهى .
( 11 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 128 .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : عملى .