و اشراك ، اثبات شريكى باشد با خداى - جلّ جلاله - من باب اقبره و اكفره ، و مفعول بيفگند از * ( عاهَدْتُمْ ) * ، و اگر كلام به شرح آوردى ، گفتى : الى الَّذين عاهدتموهم ( 1 ) من المشركين باللَّه . * ( مِنَ ) * . تبيين را باشد اين جا .
* ( فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ ) * ، از خبر با خطاب آمد ، گفت : به روى اى مشركان در زمين چهار ماه ، و « سيح » رفتن به آسانى باشد ، يقال : ساح الماء يسيح سيحا و سياحا و سياحة و سيوحا و سيحانا و انساح ( 2 ) ايضا ، و سيّحته تسييحا . حق تعالى گفت : اين چهار ماه كه ماههاى حرام است . عبد اللَّه عبّاس گفت : سه ماه از آن جمله حرام بود ، و يك ماه حلال . امّا چهار ماه : شوّال بود ، و ذو القعده ، و ذو الحجّه ( 3 ) و المحرّم . [ شوّال ، ماه حلال بود و سه ماه از پس آن حرام . ] ( 4 ) .
و محمّد بن اسحاق گفت : اين اجل چهار ماه براى آن بود كه جماعتى بودند ايشان را با رسول عهدى بود تا كمتر از چهار ماه ، حق تعالى ايشان را براى ابلاغ حجّت را ( 5 ) چهار ماه تمام مهلت داد . و گروهى دگر آن بودند كه ايشان را عهدى نبود ، ايشان را [ نيز ] ( 6 ) در اين اجل آورد تا انديشه كنند و راى زنند و اختيار كنند براى خود ( 7 ) آنچه دانند كه صلاح ايشان است ، اگر بعد از ( 8 ) چهار ماه تمام ايمان نيارند ، قتل و اسر و حبس و مانند اين باشد . و اوّل مدّت ، يوم الحجّ الاكبر بود تا دهم ربيع الاخر ( 9 ) ، آنان را كه عهد نبود ، پنجاه روز مدّت مهلت ايشان بود تا تمامى ماههاى حرام بسر آمدن بيست روز از ذو الحجّه ( 10 ) و يك ماه تمام محرّم . و زهرى گفت : سورت ، اوّل شوّال فرود آمد ، و اوّل مدّت آن بود تا آخر محرّم ، چنان كه از عبد اللَّه عبّاس حكايت كرديم . كلبى گفت : مهلت چهار ماه آنان را بود كه ايشان را عهدى نبود براى حجّت ، و امّا آنان را كه عهدى بود تا به مدّتى عهد ايشان مراعى بود تا تمام مدّت فى قوله : * ( فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ ) * ( 11 ) * ( . . . ) * .
هامش
( 1 ) . اساس : عاهدتم و هم به قياس با نسخهء آو ، و اتّفاق نسخهها تصحيح شد .
( 2 ) . آج : ايساح .
( 3 ) . آج : ذى الحجّة .
( 4 ) . اساس : ندارد از آج ، افزوده شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : تا .
( 6 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 7 ) . آج ، لب به آو ، بم با آن تا .
( 8 ) . آو ، بم ، آن : به عهد .
( 9 ) . اساس : ربيع الاوّل به قياس با نسخهء آو ، و اتفاق نسخهها و معنى عبارت ، تصحيح شد .
( 10 ) . آج ، لب ، آن : ذى الحجّه .
( 11 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 4 .