* ( وَأُولُوا الأَرْحامِ ) * و خداوندان رحمها ، خويشيها ( 1 ) ، بهرى از بهرى اوليتراند يعنى در باب ميراث هر چه نزديكتر باشند به متوفّى ( 2 ) اوليتر باشند ، چون جهت استحقاق ميراث قرابت است و مساس رحم . هر چه قرابت قريبتر باشد ( 3 ) و رحم ماسّتر ، مرد به ميراث اوليتر باشد . و اين آيت دليل است بر آن كه ميراث به قرابت باشد اگر عَصَبَه باشد و اگر نباشد و اگر تسميه باشد او را و اگر نباشد ، براى آن كه تسميه را حكم نباشد با قرابت قريب ، و آنان كه با ما موافقت كردند در توريث ذوى الارحام از فقها عصبه را استثنا كردند و ذو و السّهام ، و ما اين استثنا نكرديم براى آن كه دليلى نيست موجب استثنا ، و اين آيت ناسخ است حكم ميراث را به نصرت و هجرت چنان كه بيان كرديم در آيات ( 4 ) اوّل و آن كه ايشان اعرابى را از مهاجر ميراث ندادندى . و آنان كه گفتند : ولايت در آيت اوّل ، ولايت نصرت است [ 51 - ر ] دون ولايت ميراث ، گفتند : هر دو آيت محكم است و آيت اوّل منسوخ نيست به اين آيت .
عبد اللَّه زبير گفت : سبب نزول آيت آن بود كه در جاهليّت دو مرد با هم دوستى كردندى ، با يكديگر شرط كردندى كه هر كس را كه از ايشان وفات رسد ( 5 ) صاحبش ميراث او برگيرد ، خداى تعالى اين آيت بفرستاد و آن حكم باطل كرد . * ( فِي كِتابِ اللَّه ) * ، زجّاج گفت : فى اللَّوح المحفوظ ، من قوله تعالى : ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها ( 6 ) .
و قولى ديگر آن است كه : * ( فِي كِتابِ اللَّه ) * ، اى في حكم اللَّه ، از حكمى كه خداى فرمود .
و قولى ديگر آن است كه : * ( فِي كِتابِ اللَّه ) * اى فى القران در قرآن چنان كه در سورة النّساء شرح داد . و « اولوا » ( 7 ) از لفظ خود واحد ندارد ، واحدش « ذو » باشد و در حال رفع به « واو » باشد و در حال نصب و جرّ به « يا » . و قوله : * ( فَأُولئِكَ ) * ، اين « فا » براى آن آمد كه كلام متضمّن شرط و جزاست ، كانّه قال : كلّ من كان كذلك فله هذا الحكم ، كما يقول القائل : الَّذى دخل داري فله درهم ، لأنّ معناه : من دخل
هامش
( 1 ) . آج ، بم ، آن : و خويشان .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : به ميراث .
( 3 ) . اساس : باشند به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، آن : در باب .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : باشد .
( 6 ) . سورهء حديد ( 57 ) آيهء 22 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : اولوا الارحام .