گفت : جمله مؤمناناند بر حقيقت . ابن كيسان گفت : ايشان - يعنى مهاجر ( 1 ) - ايمان خود محقّق كردند به هجرت و جهاد در ره خداى به بذل جان و مال ، و انصاريان به ايوا و نصرت و مجاهدت به جان و مال خود محقّق كردند ، لا جرم جمله يك حكم ( 2 ) شدند در ايمان و در ثواب و استحقاق او . حق تعالى گفت : ايشان را آمرزش گناه بود و روزى كريم ، و آن بهشت است .
علما خلاف كردند در آن كه حكم هجرت برخاست ( 3 ) امروز يا نه ؟ بعضى گفتند : هجرت نيست امروز ،
لقوله - عليه السّلام : لا هجرة بعد الفتح ،
از پس فتح مكّه هجرت نباشد ، و درست آن است كه حك هجرت بر جاى است و ثواب او آن را كه در سراى حرب ايمان آرد و خان و مان و مال و اسباب و املاك رها كند و به سراى اسلام آيد ، حكم او حكم مهاجران باشد و ثواب او ثواب ايشان ، چه او همان كرد كه صحابهء رسول كردند از انتقال از مكّه با مدينه . امّا
قوله - عليه السّلام : لا هجرة بعد الفتح
چون فتح به مكّه مخصوص است ، نفى هجرت و حكم او به اهل مكّه مخصوص باشد ، براى آن كه هجرت آن بود كه از سر اختيار خانه رها كند و از سراى حرب با سراى سلم آيد - و بعد فتح مكّه سراى اسلام بود - بمثابت آن باشد كه مردى را دو سراى باشد از سراى با سراى ( 4 ) آيد .
قوله : * ( وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ ) * ، گفت : آنان كه ايمان آوردند و هجرت كردند و جهاد كردند و در دين خداى ، يعنى پس از آن كه شما هجرت كرده باشيد . قوله : * ( مِنْ بَعْدُ ) * ، مضاف اليه از او بيفگند و آن را بنا كرد بر ضمّ . و كوفيان اين را رفع على الغاية گويند ، و المعنى من بعد هجرتكم ، اگر ( 5 ) چه با شما پى در پى نبودند از پس شما بودند مادام تا بر پى شما بودند و به اختيار خود سراى حرب و اسباب و خويشان خود را رها كردند و از پس شما بيامدند و با شما در جهاد كافران موافقت نمودند ايشان از شمااند ، نه براى آن كه روزى چند پس از شما آمدند نه از شمااند در وجوب موالات و مودّت و بذل نصرت و وجوب ميراث . آنگه گفت :
هامش
( 1 ) . آو ، آج ، بم : مهاجران .
( 2 ) . مج : حرف .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : بر جاى هست .
( 4 ) . مل : سرايى .
( 5 ) . اساس : اگه / اگر ( ؟ ) به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .