فريشتگان كافران [ را ] ( 1 ) : بچشى * ( عَذابَ الْحَرِيقِ ) * عذاب دوزخ سوزنده . و فعيل ، به معنى مفعل » است ، اى النّار المحرقة ، و اين در آخرت باشد . حسن بصرى گفت :
اين ، خزنهء دوزخ گويند و در بعضى تفاسير آمد كه : فريشتگان مقامع آهنين داشتن ( 3 ) ، هر گه ( 4 ) بر ايشان زدندى از جراحات ايشان آتش برافروختى ، فذلك قوله : * ( وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ) * ، و « ذوق » ، كنايت باشد از مقاسات و مكابده ( 5 ) ، [ قال الشّاعر ] » :
فذوقوا كما ذقنا غداة محجّر
من الغيظ في اكبادنا و التّحوّب
و « ذوق » ، در جاى امتحان و اختبار استعمال كنند ، يقول العرب : اركب هذا الفرس و ذقه ، و يقال : جرّبت فلانا و ذقت طعمته ( 7 ) و يقال : كلَّمت فلانا فذقت ما عنده ، قال الشّماخ في وصف قوس :
فذاق فاعطته ( 8 ) من اللَّين جانبا
كفى ( 9 ) و لها ان يغرق السّهم حاجز
و اصل او ذوق به دهن است ، و هو ادراك الطَّعم ( 10 ) باللَّهوات و اللَّسان ، و جواب « لو » ، محذوف است لدلالة الكلام عليه و مثله : لو رأيت فلانا و السّياط تأخذه ، و التّقدير :
لرأيت منظرا هائلا ، و حذف بليغتر است اين جا از ذكر ، براى آن كه با حذف وجوه بسيار مظنون باشد [ 41 - پ ] ، و با ذكر يك وجه باشد .
قوله : * ( ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ) * ، « ذلك » ، اشارت است به عذاب ، گفت : اين عذاب كه ديدند و چشيدند ، به ظلم نيست ، * ( بِما قَدَّمَتْ ) * ، به آن است كه دستهاى شما تقديم كرد . و اضافت فعل با آلت براى تحقيق اضافت فعل است با « ما » ، براى آن كه محال است كه كسى فعل كند به آلت غيرى ، و على هذا قولهم فى المثل : يداك اوكتا وفوك نفخ . و مراد به تقديم فعل گذشته است ، اى بما فعلت و كسبت و جعلته مقدّما له حتّى يقدم عليه للجزاء ، و « با » براى مجازات است و بدل ، [ و ما ] ( 11 ) ، موصوله است به معنى الَّذى ، و شايد كه موصوفه باشد ، اى باعمال قدّمتها ، ايديكم ، و شايد كه مصدرى باشد ، اى ذلك بتقديم ايديكم افعالها و معاصيها .
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 6 - 2 ) . آو ، آن : مفعال آج : مفاعل .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : داشتند .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن كه .
( 5 ) . اساس : مكايده به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 7 ) . آو ، آج ، بم : طعيمه .
( 8 ) . اساس : اعطاه به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 9 ) . اساس : بدى به قياس نسخهء آو و اتفاق نسخهها ، تصحيح شد .
( 10 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن الطعم .
( 11 ) . اساس : ندارد از مل ، افزوده شد .