هم يضربون حبيك البيض اذ لحقوا
لا ينكصون اذا ما استلحوا و حموا
* ( إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ ) * ، حسن بصرى گفت : جبريل را ديد ( 1 ) پياده در پيش شتر رسول ايستاده و عنان او به دست گرفته ، ابليس او را بشناخت از او بترسيد و بگريخت .
خلاف كردند در ظهور شيطان تا ايشان او را بديدند ابو على گفت و جماعتى گفتند از متكلَّمان كه : خداى تعالى صورت او بگردانيد به معجزهء حضرت رسول - عليه السّلام - و تشديد تكليف بر مكلَّفان و سبب خذلان كافران و نصرت مؤمنان ، و اين وجهى درست است ، و صحّت اين ، قول باقر و صادق ( 2 ) است - كه از پيش برفت .
ابو القاسم بلخى و جماعتى دگر گفتند : به ظهور نبود به وسوسه بود و قول اوّل در اخبار ظاهرتر است ، و بعضى انصار در مفاخرت اين روز مىگفت :
و شفير ( 3 ) بدر اذ نردّ وجوههم
جبريل تحت لوائنا و محمّد
قتاده گفت و محمّد بن اسحاق ، ابليس چون گفت : * ( إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ ) * ، راست گفت كه او فريشتگان را مىديد ، و اين كه گفت : * ( إِنِّي أَخافُ اللَّه ) * ( 4 ) * ( ) * از خداى مىترسم دروغ گفت : و لكن به آن گريخت كه دانست كه او قوّت ايشان ندارد و عادت او خود اين است كه اصحاب خود را به مهلك رساند و او برگردد و از ايشان ( 5 ) تبرّا كند . عطا گفت ، معنى آن است كه گفت : من مىترسم كه خداى مرا هلاك كند در اين ميانه با شما . كلبى گفت ، معنى آن بود كه گفت : من جبريل را مىبينم و از او آن دانم كه شما ندانيد ، از او مىترسم ، ترس رسول خداى را ترس خداى خواند . بعضى دگر گفتند : * ( إِنِّي أَخافُ اللَّه ) * ( 6 ) * ( ) * ، معنى آن است كه : من صدق وعد خداى دانم ، و المعنى : إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّه ما لا تَعْلَمُونَ ( 7 ) . و بعضى دگر گفتند : إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ ( 8 ) . . . من از خداى مىترسم بر شما . [ اگر تعسّف اين اقوال براى آن است تا دروغى به ابليس حواله نباشد ، دروغ از ابليس مستبعد نيست ، گفتند : نبينى
هامش
( 1 ) . آج ، مل ، لب ، آن : ديدم .
( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن عليهما السّلام .
( 3 ) . اساس : و سر به قياس با چاپ مرحوم شعرانى تصحيح شد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج ربّ العالمين .
( 5 ) . آج : شما آن : از او نيز .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج عليكم .
( 7 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 96 .
( 8 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 26 .