ربيعة ( 1 ) بن الاسود بن المطَّلب ، و علىّ بن اميّة بن خلف ، و العاص بن منبّه بن الحجّاج ، و الوليد بن عتبه ، و عمرو بن اميّه ، چون در ميان معركه افتادند فريشتگان بر روى و پشت ايشان مىزدند ، فذلك قوله : * ( وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ ) * .
* ( غَرَّ هؤُلاءِ ) * ، مىگفتند در آن حال كه به بدر حاضر آمدند كه : بفريفته است و مغرور بكرده اينان را ، يعنى مؤمنان را و صحابهء رسول را دينشان . و غرور ، اظهار نصيحت باشد با آن كه غشّى در دل دارد . آنگه حق تعالى گفت ردّا عليهم : * ( وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه ) * هر كه توكّل بر خداى كند و اعتماد ، خداى تعالى عزيز است و غالب و قاهر ، هيچ چيز او را غالب نباشد و حكيم است ، اين قهر و غلبه جز به حكمت و صواب نكند .
آنگه گفت بر سبيل تعجّب : * ( وَلَوْ تَرى ) * و اگر تو بينى يا محمّد ! * ( إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ ) * ، آن وقت و آن حال كه فريشتگان جان از ( 2 ) كافران برمىداشتند ، * ( يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ ) * ، در جاى حال است . و بيان كرديم كه « توفّى » و « استيفاء » تمام بستدن باشد و « ايفاء ، تمام دادن ( 3 ) در آن حال بر رويها و پشتهاى ايشان مىزدند ، و اين كنايت باشد عن جميع الجسد ، اى ما اقبل منهم و ما ادبر ، و اين قول سعيد جبير است و مجاهد و ابن جريح .
عبد اللَّه عبّاس گفت : مشركان چون روى به مسلمانان كردندى ، مسلمانان تيغ بر رويهايشان مىزدندى ، و چون پشت به هزيمت دادندى ، فريشتگان در ايشان رسيدندى پشتهاى ايشان به مقامع و سياط مىزدندى .
حسن بصرى روايت كرد كه ، مردى گفت : يا رسول اللَّه ! من بر پشت ابو جهل اثر ضرب تازيانه ديدم ، گفت : ذاك من ضرب الملائكة ، گفت : آن زخم فريشتگان بوده است .
حسين بن الفضيل گفت : ضرب الوجوه ، عقوبت كفرشان بود و ضب الادبار ، عقوب معاصيشان ( 4 ) . * ( وَذُوقُوا ) * ، اى و يقولون لهم ذوقوا . و مىگفتند ايشان را ، يعنى
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها : ظاهرا در اين مورد هم تصحيف و تحريفى صورت گرفته است در برخى تفاسير و سيرهها ، حارث بن زمعة ، آمده است .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : آن .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : به دادن .
( 4 ) . بم : معصيتهاشان ، آو ، آج ، لب ، آن : معصيتشان .