مقدّر باشد و مثبّت . و اصل « فرض » ثبوت باشد . و فرضه ( 1 ) حزّه اى ( 2 ) باشد در كمان كه زه در او افگنند ، و فريضه [ از ] ( 3 ) اين جاست كه خداى تعالى ثابت و لازم بكرده است بر مكلَّفان . حق تعالى در اين آيت مجمل بگفت و تفصيل و تفسير آن در يُوصِيكُمُ اللَّه ( 4 ) بيان كرد - الى قوله : الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ( 5 ) . و در ( 6 ) آيت دليل است بر آن كه تأخير بيان ( 7 ) از حال خطاب روا بود تا حال حاجت . چون اين آيت ( 8 ) آمد ، رسول - عليه السّلام - ايشان را بخواند و ثمن به زن داد و باقى به دختران به يك روايت ، و روايت ديگر زن را ثمن داد و دختران را ثلثان ، و باقى به عصبه داد ، در روايت آنان كه به تعصيب گويند ، و بيان اين بيايد - ان شاء اللَّه .
قوله - عزّ و علا ( 9 ) :
وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْه وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً ‹ 8 › وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّه وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً ‹ 9 › إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً ‹ 10 › يُوصِيكُمُ اللَّه فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلأَبَوَيْه لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَه وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَه وَلَدٌ وَوَرِثَه أَبَواه فَلأُمِّه الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَه إِخْوَةٌ فَلأُمِّه السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّه إِنَّ اللَّه كانَ عَلِيماً حَكِيماً ‹ 11 › وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَه أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّه وَاللَّه عَلِيمٌ حَلِيمٌ ‹ 12 ›
تِلْكَ حُدُودُ اللَّه وَمَنْ يُطِعِ اللَّه وَرَسُولَه يُدْخِلْه جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ‹ 13 › وَمَنْ يَعْصِ اللَّه وَرَسُولَه وَيَتَعَدَّ حُدُودَه يُدْخِلْه ناراً خالِداً فِيها وَلَه عَذابٌ مُهِينٌ ‹ 14 ›
چون ( 10 ) حاضر آيند به قسمت خويشان ( 11 ) و يتيمان و درويشان ، روزى دهيد ايشان را از آن و بگويى ( 12 ) ايشان را سخنى نيكو .
بايد ( 13 ) تا بترسند آنان كه اگر رها كنند از پس ايشان ( 14 ) فرزندانى ضعيف ترسند بر ايشان ، گو از خداى بترسيد ( 15 ) و بگوييد سخنى درست نيكو .
آنان كه مىخورند مالهاى يتيمان به بيداد ( 16 ) مىخورند در شكمهاى ايشان ( 17 )
هامش
( 1 ) . اساس ، وز : فرض ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . فق : چيزى ، تب : خره ءاى .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از وز افزوده شد .
( 4 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 11 .
( 5 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 13 .
( 6 ) . آج ، لب اين .
( 7 ) . مر : بيان كردن .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : آيات .
( 9 ) . آج ، لب ، فق : عزّ و جلّ .
( 10 ) . آج ، لب ، فق ، تب : و چون .
( 11 ) . وز : خويشتن ، تب : خويشاوندان .
( 12 ) . آج ، لب ، فق ، تب : بگوييد .
( 13 ) . آج ، لب ، فق ، تب : و بايد .
( 14 ) . تب : پس خود .
( 15 ) . آج ، لب ، فق ، تب : پس بايد كه بترسيد از خداى .
( 16 ) . تب : يتيمان را به بيدادى .
( 17 ) . تب : شكمهاشان .